Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
SA NAKARAANG 13.8 BILYONG TAON
Matapos ang Big Bang,
puno ang uniberso ng pinaghalo-halong cosmic soup
ng hydrogen at helium gas.
Kalaunan, 'yong hydrogen at helium atoms
ay nagsimulang magsama-sama para bumuo ng mga bituin.
Marahil nagsama-sama ang mga bituin para maging galaxies.
'Yon ang tinawag nating unang liwanag.
Para makita ang unang liwanag, ang mga unang galaxy sa universe natin,
sa malayong nakaraang 'yon, nangyari roon ang paglikha.
Pag tumingin tayo sa langit, lagpas pa sa mga bituin ng Milky Way,
kadiliman lang ang makikita natin.
Wala pa tayong teknolohiya
para makita ang unang bahagi ng kuwento ng uniberso.
Para mabalikan ang nakaraan
para makita ang pinakaunang liwanag,
kailangan mo ng pinakamahusay na telescope sa kasaysayan.
Sa buong kasaysayan ng NASA, Webb ang pinakamapanganib na nagawang misyon.
Puwedeng tagumpay sa teknolohiya itong misyon
o nakalulungkot na sakuna.
Nilalagay natin ang pinakamalaking telescope sa space,
milyong kilometro ang layo.
Maraming puwedeng maging mali.
Ito ang pinakamaraming single point failure
sa anumang misyon na nagawa.
Kung iisipin ang hindi kanais-nais na, "Kapag nabigo ito…"
Nakakatakot talaga 'yon.
Kahit sinong mission systems engineer na naniniwalang wala itong kasamang suwerte
ay baliw o sinungaling.
'Yong mga unang larawan ang makakatulong na masagot ang mga katanungang,
"Saan tayo nanggaling?"
"Paano tayo napunta rito?"
"Wala ba tayong kasama?"
'Yan ang kasaysayan natin.
-Ito ang buong kasaysayan natin. -Ang buong kasaysayan natin.
Walang duda na ang telescope na 'to ang susunod na malaking hakbang
sa paghahanap natin ng buhay.
Napakalaki ng uniberso,
siguradong may iba pang may buhay sa labas.
Ang James Webb Space Telescope
ang tiyak na babago sa pagkakaunawa natin sa uniberso.
Mayroong bagong telescope.
Ang James Webb Space Telescope,
ipinangalan sa ikalawang administrator ng NASA, ay malapit nang maisakatuparan.
Paliliparin ito sa French Guiana, sa isang spaceport doon,
na isang paalala na hindi lang ito misyon ng NASA.
Isa itong misyon kasama ang European Space Agency
at ang Canadian Space Agency.
Inabot ng tatlong dekada at sampung bilyong dolyar,
di ligtas ang proyekto sa kontrobersiya.
May ilang sakuna, problema sa pondo,
pati ang bantang pagkakansela ng Kongreso. ay ingtaas ng mga nakataya rito para sa NASA.
Ang launch sa James Webb Space Telescope ay mapanganib para sa NASA.
Kung may mangyaring mali, sampung bilyong dolyar 'yon,
higit dalawang dekadang pinagtrabahuhan, na masasayang lang.
Kumusta?
-Kumusta? -Mabuti.
Si Thomas Zurbuchen ang head of science sa NASA,
o Dr. Z, na puwede rin naming itawag sa 'yo.
Dumating na ang araw. Lahat ng dekada, lahat ng oras,
lahat ng gumagawa sa telescope, at heto, ilang minuto bago paliparin.
Nasa ibabaw nitong rocket ang telescope natin.
Isang telescope na ginawa ng higit 10,000 tao sa iba't ibang paraan.
At kasama ng telescope,
lahat ng pag-asa at pangarap ng mga taong 'yon,
pati ng libo-libong scientist, ilan sa kanila'y di pa isinisilang,
na makikinabang sa data na ito, ay kasama nila,
hinihintay ang huling minuto ng countdown para sa paglalakbay nito sa space.
Thumbs up, ayos na lahat.
Nalalabing oras, 30 segundo.
Ang Webb, sa buong kasaysayan ng NASA, ang pinakamahirap na misyon na nagawa.
Nagkaproblema sa manufacturing, sa pagpaplano, sa sistema,
sa mga tauhan.
Minsan, parang wala nang pag-asa.
Nakabantay sa terminal count.
Sampu, siyam, walo…
Madalas kong iniisip na ang Webb ang Apollo ng science.
Napakahirap nito na halos imposible na.
Pero ginagawa pa rin namin.
…tatlo, dalawa, isa, lipad na!
TATLONG BUWAN BAGO ANG PAGPAPALIPAD
Napakahaba ng pinagdaanan para umabot sa launch.
Nagtrabaho ako sa proyekto sa loob ng 15 taon.
Pakiramdam ko, ang pinakapagkakakilanlan ko bilang tao
ay ang trabaho ko.
Mahal ko 'to, hilig ko 'to, kaya ko 'to ginagawa.
Kung iisipin ang di kanais-nais na, "Pag nabigo ito,"
at iginugol ko ang buong propesyon ko rito,
nakakatakot talagang isipin 'yon.
Mula pa noong anim o pitong gulang ako, napagpasyahan ko nang 'yon ang gusto ko.
Gusto kong maging astronomer.
Lumaki ako sa probinsiya ng Arkansas sa maliit na bukid, sa gitna na kawalan.
Walang mga ilaw sa paligid.
Napakadilim. Ang ganda ng kalangitan.
At nabighani na 'ko sa kalangitan sa gabi mula pa noong bata ako.
PAGPAPALIPAD SA HUBBLE TELESCOPE APRIL 24, 1990
Nasa Grade 4 o Grade 5 ako, umakyat ako at nanood.
May pahintulot na tayo
para simulan ang pagbubukas ng mga kandado sa unahan.
Nakikita nating inilaladlad na ang dalawang sapin sa solar array.
Magaling.
Hangad ko sa Hubble ang sarili nitong pakikipagsapalaran,
na maisiwalat nito ang iba pang misteryo ng universe.
Napagpasyahan nilang itutok 'yon
sa blangkong parte ng langit, sa kawalan, para makita ang mangyayari.
Tulad ng lahat sa mundo,
naaalala ko na natulala lang ako sa nakita namin.
Ang kawalan ay napuno ng libo-libong mga galaxy.
Talagang binigyan tayo nito ng idea, sa unang pagkakataon,
kung gaano na katanda ang universe.
Napakagaling na pagpapakitang-gilas ng physics
na totoong makikita natin ang nakaraan gamit ang malalaking telescope na 'to.
Parang mga time machine ang telescopes
na ipinapakita sa atin ang nakaraan ng universe.
Para itong science fiction, pero dahil sa simpleng katotohanang
gumugugol ng oras ang paglalakbay ng liwanag sa space.
Kung titingnan mo ang isang poste, ang ilaw sa posteng 'yon
ay may ilang saglit para tumawid sa kalsada at umabot sa mata mo.
Walong minuto bago umabot ang liwanag ng Araw.
Isipin mo na inilalayo 'yon sa universe.
Ang mga bagay na mas malayo,
mas matagal makarating ang liwanag sa telescopes.
Kaya nakikita natin sila sa nakaraan nila.
Gamit ang Hubble, nagawa nating makita ang nakaraan
at makita ang ilang mga napakabatang galaxy.
Pero nawawala 'yong simula.
Nawawala 'yong unang bahagi sa unang kabanata
ng 13.8 bilyong taong kuwento ng universe.
Gusto nating tumingin sa kalawakan
at balikan ang unang panahon para sagutin ang mga katanungang…
DATING ADMINISTRATOR NG NASA
…"Paano nabuo, at paano nabubuo ang mga galaxy?
May iba pa bang matitirhang planeta sa labas ng ating solar system?
Sa planetang Earth lang ba may buhay?"
Binigyan tayo ng mahalagang simula ng Hubble at ng iba pang telescope.
Pero kailangan pa nating lumayo,
at ang Next Generation Space Telescope,
NGST, ang susunod na malaking hakbang na gagawin.
'Yon ang naging James Webb Space Telescope.
Napakalaking hakbang ng Webb.
Ito ang pinakamalaki sa anumang misyon, sa lawak ng pagsasaayos sa lahat ng bagay.
Para itong ina ng lahat ng mga telescope.
Malinaw na may sampung himala na kailangang mangyari.
Mga pinakabagong teknolohiya na hindi pa nagagawa ninuman.
Isang bagong-bagong detector,
bagong-bagong electronic system na magfo-focus sa mga salamin,
mga sampung gano'n.
Isa sa pinakamahalagang numero'y, "Ilang single point failure ang mayroon?"
Ang single point failure ay isang bagay na kailangang mangyari
na kung hindi mangyayari, mabibigo ang buong misyon.
Kinumpirma ng Navigation na inilabas na ang parachute
at nakikitaan na ng malaking pagbagal.
Ang paglapag sa Mars ay nasa 80 hanggang 90,
na isa sa mga pinakadelikado na ginawa namin.
Mas mahirap ng tatlo hanggang apat na beses ang Webb.
Ang ganda, Mike, napakaganda.
Naiangat na ang bandila, at makikita ang stars and stripes.
Kung sa mga single point failure, mas matindi kaysa sa Apollo.
Kaya ilang single point failure ang mayroon kami? Ang sagot ay 344.
Pinakamaraming single point failure ito
sa anumang misyong nagawa.
Para itong, alam mo na, isang imposibleng proyekto.
Laging may mga di nalalaman sa larangang ito, alam namin 'yon.
Sa huli, ang totoo, babagsak 'yon lahat sa balikat ko.
Gagawin mo ang pinakamagandang desisyon base sa data na hawak mo,
pero alam mong
laging may kalakip na panganib sa mga desisyong 'yon.
-Cat? -Oo.
Huminahon ka.
Sa nakalipas na 24 na taon, nakatutok ako sa misyong ito.
Para na itong pangalawang anak.
Wala ibang alam ang mga anak ko kundi ang James Webb Space Telescope
mula pa noong siyam o apat na taon sila.
Ang anak kong lalaki ay 30 anyos na, ang anak kong babae ay 28.
Ang dapat mong katakutan ay pag may masamang nangyari,
nandiyan ang press, mga politiko, kung ano-ano pa.
Dudungisan nila ang pangalan mo.
Inaalala niya ang lahat. Nasa lahi ng Menzel 'yon.
Inaalala nila ang maliliit na bagay. Di siya nakakatulog nang husto sa gabi.
Lahat ng single point failure na maaaring mangyari,
aalalahanin mo ang mga 'yon, at…
Tama, inaalala ko. Tama, inaalala ng grupo, kaya…
Kaya namin 'yon iniingatan at tinututukan.
Ito ang ilan sa mga orihinal na konsepto
sa tinawag noon na Next Generation Space Telescope.
Mas malaki ang salamin, mas maraming liwanag ang makukuha.
Kaya para makita ang unang liwanag, malaki ang kailangan.
May limang konsepto kaming tiningnan. Orihinal ang isang ito.
Nasa mga detalye ang problema rito,
kaya hangga't di ka umaabot sa mga detalyadong engineering,
na gaya nito, di mo malalaman ang problema.
Ang malinaw na problema,
mas malaki ang diameter nito kaysa sa diameter ng rocket na magdadala.
Kaya dapat itong tiklupin.
May deployments kami na nakasalansan 'yong mga parte ng primary mirror,
na parang record player.
Isa sa mga konseptong mayroon kami ay i-deploy 'yong primary mirror
gamit ang dalawang sapin na parang drop table, na ginagawa namin.
Ang una naming pagsusuri sa disenyo ay noong 2008,
at doon nagsimula 'yong itsura ng telescope na mayroon tayo ngayon.
Di ito pinakamagandang modelo ng Webb, pero sapat na para ipakita ang detalye.
'Yan ang primary mirror. Papasok ang starlight,
tatama sa primary mirror, magfo-focus sa secondary mirror,
at ipadadala sa itim na pyramid na 'to.
At babalik ito kung saan naroon 'yong mga instrumento.
Mga camera at spectrometer…
Sorry, natatanggal na sa pagkakadikit,
pero ito ang sunshield.
Ang sunshield ang haharang sa liwanag ng Araw, Earth, at Buwan.
Gusto natin na malamig ang telescope natin,
para di ito kuminang na mas maliwanag kaysa sa mga bituing tinitingnan nito.
Sa 344 na mga single point failure,
225 ay nasa pagde-deploy ng sunshield.
Hindi pa nagagawa ang deployment na 'yon.
Ang unang mangyayari,
ang dalawang malalaking papag na makikita sa magkabilang gilid,
bababa ang isa, pagkatapos, 'yong ang isa naman.
Naroon ang nakatiklop na mga layer ng sunshield.
Pagkatapos, isang napakakomplikadong sistema ng mga pulley at tensioning motor
ang maglalatag sa sunshield sa bawat isa sa anim na dulo.
Isa-isa naming hahatakin ang bawat isa sa limang layer
para makuha ang tamang hugis at posisyon, na konektado sa isa't isa.
May 34 na mga single point failure
ang nasa paghahatak ng limang layer.
Pangalawang layer, sa tatlo, dalawa, isa…
Ang talagang naiiba sa space mission na 'to
sa iba pang space mission na nagawa na ay kung gaano ito karupok.
Hindi ito isang piraso ng metal.
Para lang itong nakatiklop na payong.
Nagkaroon tayo ng tatlong masusing deployment,
at ang pagtutupi ang nakakasira sa sunshield.
Ang pagkapunit ng sunshield ay umabot na sa puntong sinabi naming, "Hindi.
Oras na para itigil ang mga pagsusuri."
Kapag gumagawa ka ng malalaking bagay,
napakaraming kable, mga bagay na puwedeng magkabuhol-buhol,
mapupunta 'yon sa ayaw mo na walang gravity.
Maraming puwedeng maging pagkakamali.
Kakalasin namin 'yon, titiklupin, isasakay sa rocket,
pagkatapos ay bubuuin ulit 'yon sa space gamit ang makina,
at hindi pa 'yon nagagawa dati.
Labing-apat na araw matapos paliparin, ilalapat ang mga parte ng primary mirror.
May sampung single point failure sa primary mirror,
tiglima sa bawat pakpak.
Ang pagkakaroon ng 18 bahagi ay magandang paraan para buuin ang salamin.
Naigagalaw ang bawat salamin.
Nakakatulong 'yon na maiposisyon ang bawat hexagon
para mai-focus 'yong telescope gamit ang makina.
Lalayo ng higit isang milyong kilometro sa Earth,
apat na beses na mas malayo sa Buwan.
Ayaw mong mabitak o masira ang telescope
pag napunta 'yon sa napakababang temperatura.
Ipinaayos ng NASA
ang pinakamalaking Cryovac chamber sa Johnson Space Center.
Ginamit 'yon noong panahon ng Apollo.
Inabot ng ilang taon bago magamit sa napakalaking telescope na 'to.
Kasinglaki ito ng tatlong palapag na gusali,
sinubok sa temperatura na hight sa 50 degree,
at gumana nang maayos.
Parang himala 'yon.
May napakagandang araw sa Goddard
na ilang taon nang hinihintay ng mga tao.
Itinayo nila ito at inikot papunta sa viewing area,
at nakita naming lahat 'yong salamin.
At parang, "Wag kang iiyak" na sandali 'yon.
Dahil nakikita mo ang sarili mo
sa parehong salamin na tutuklas ng liwanag
mula sa mga batang galaxy at malalayong planeta.
At isipin na nakikita rin ako noon? Ang galing talaga.
Idinisenyo namin ang telescope
para makita ang universe sa infrared light.
Ang pinakamalalayong galaxy ay sobrang napakalayo
na inilalabas nila lahat ng liwanag nila bilang infrared,
liwanag na mas mapula kaysa sa nakikita ng mga mata mo.
Kahit na may telescope tayo gaya ng Hubble, visible-light telescope,
na talagang napakalaki,
hindi pa rin natin makikita ang liwanag mula sa mga unang galaxy.
Kahit idinisenyo namin itong telescope para pag-aralan ang mga naunang galaxy,
ang katotohanang napakalaki nito at napakalakas
ay nangangahulugang magkakaroon ito ng natatanging kakayahan
na matulungan tayong malaman pa
ang tungkol sa mga exoplanet, mga planetang umiikot sa ibang mga bituin.
Partikular kung ang mga kalapit bang planeta
ay puwedeng matirhan o hindi.
Para magawa 'yon,
titingnan ang mga molecule na nasa atmospera ng planetang 'yon.
Kaya nitong makatuklas ng methane, carbon dioxide, water vapor.
Kung saan may tubig, kadalasang may buhay.
Hindi mahirap sabihin na itong telescope ang susunod nating malaking hakbang
sa paghahanap natin ng buhay sa universe.
Gaano kasaya kapag sinabi kong, "Tingnan n'yo, heto ang limang planeta,
mukhang may buhay roon"?
Naiisip mo ba 'yon? Babaguhin n'on ang lahat.
ISANG BUWAN BAGO ANG PAGPAPALIPAD
Ang Webb ay ang husay ng mga tao,
isang bukas-palad na pananaliksik sa kung ano talaga ang naroon.
Kilalanin pa ang ating sarili, ang ating kasaysayan, ang mundo.
Sa tingin ko, talagang kahanga-hanga 'yon.
Lumaki ako sa Switzerland.
Isang pastor ang ama ko sa isang fundamentalist church.
Wala kaming narinig tungkol sa science.
Itinuro sa 'kin buong kabataan ko na ginawa ang universe
sa loob ng pitong araw.
Pagkatapos, pumasok ako sa isang klase.
Ipinaliwanag ng guro kung paano binago ng science ang takbo ng kasaysayan.
At naisip ko, "Iyon ang gusto kong trabaho.
Kaya ko ang science, at gamit 'yon, babaguhin ko ang takbo ng kasaysayan."
Limang taon na ako sa trabaho.
Maraming tao ang iniisip na hindi ako pasensiyoso.
Minsan, parang malupit ang paraan ko ng pagiging responsable.
Pero ipagpalagay na nabigo ito.
Ibabalik nito ang buong kasaysayan ng mundo ng science
ng isa hanggang dalawang dekada.
Nire-record ko lahat ng takbo ko.
Buong taon. Higit 1,000 kilometro ang target kada taon.
Depende kung gaano nakaka-stress ang taon. Mas nakaka-stress, mas marami.
Malapit na sa 2,000 kilometro.
NASA, di ba? Ito ang ahensiyang gumawa ng tagline na,
"Hindi opsiyon ang kabiguan.''
Magandang pakinggan ang tagline na 'yon,
pero sa tuwing may misyon kami, opsiyon ang kabiguan.
May mga pagsubok sa simula pa lang.
Pangangasiwaan nitong institusyon ang telescope
na inaasahang paliliparin sa 2007.
Ang target na pondo sa paggawa nito ay 500 milyong dolyar.
Sa unang beses na may nagsalita tungkol sa presyo,
lahat ng nagtrabaho sa Hubble Space Telescope,
na inabot ng higit anim na bilyong dolyar,
ay alam na kalokohan 'yon.
Habang lumalaki 'yong proyekto,
biglang umabot sa anim na bilyong dolyar ang gastos.
Mr. Howard, napanood mo na ba 'yong pelikulang The Money Pit?
Opo.
Ang sikat na linya sa pelikulang 'yon ay, "Dalawang linggo na lang."
Ngayon, paano natin ito mabibigyang-katwiran sa taumbayan?
Nagkaroon ng imbestigasyon ang Kongreso.
Sabi nila, "Itigil na natin 'yan."
Parang hindi na mangyayari 'yon.
Patitigilin na tayo ng Kongreso.
Nakakagulat.
Batang scientist ako na sabik gumawa ng science sa telescope na 'to,
at titigil na kami matapos ang lahat?
Sabi ng Kongreso, "Ibibigay namin ang pondo," at doon ako pumasok.
Walang gustong pag-usapan 'yon. Parang, "Hindi. Ayos lang."
Parang, "Kumusta ang ginagawa n'yo?" "Nauubusan kami ng oras, pero ayos lang."
Hindi ayos 'yon.
Naaalala kong inihahanda 'yon para sa vibration at acoustics.
Ang gagawin mo ay susubukan mong sirain 'yong telescope.
Gusto mo na di masira,
pero yayanigin mo 'yon kung paano 'yon mayayanig sa rocket.
At sinabugan namin 'yon ng ingay, gaya ng mararanasan noon sa pagpapalipad.
Naging matagumpay 'yong unang test.
At noong sinubukan namin 'yon kasama ang spacecraft at sunshield,
nagsimulang maglaglagan 'yong mga tornilyo.
May 10,000 tornilyo roon.
Kung nag-ayos ka na ng bisikleta, malalaman mong
pag inilagay mo 'yong tornilyo, hihigpitan mo, para maikabit 'yon.
Di nahigpitan 'yong mga tornilyo.
Paano nangyari 'yon?
Pupunta 'yon sa space. Dapat nahigpitan ang mga 'yon.
Kinailangan naming ikabit uli 'yong mga tornilyo, hanapin lahat.
Inabot ng anim na buwan
at gumastos ng 150 milyong dolyar para maayos ang problema.
Ang totoo, ang daming mali kaysa sa inaasahan.
Nakakahiya 'yon.
Nakakuha kami ng pinakamaraming negatibong balita
sa misyon na 'yon, kumpara sa lahat.
Walang gustong maging parte ng kabiguan.
Gusto ng lahat maging parte ng tagumpay, gaya sa sports team.
Kailangan mong baligtarin at itigil ang pagkatalo.
Ang grupo, mahuhusay sila.
Problema sa pamumuno 'yon sa tingin ko.
Puwede nating magasgas at masira ang salamin,
kaya maging maingat tayo.
Kinailangan kong palitan 'yong mga namumuno para magkaisa ang grupo
at pagtuunan ng atensiyon para magawa 'yon na kahanga-hangang bagay.
Gusto mo ng enerhiyang, "Oo, magagawa namin 'to."
Sa palagay ko, 'yon ang nangyari.
Naalala ko 'yong araw kung saan
sa unang pagkakataon, nagulat talaga 'ko.
'Yong dalawang bahagi,
'yong primary mirror at 'yong sunshield, dapat silang magsama.
Alam kong magiging napakahirap no'n.
Hindi pa nagkita ang dalawang bahagi na 'yon.
Lahat ng sistema, lahat ng kable, lahat ay kailangang gumana.
Noong nagsama 'yong dalawang bahagi…
nagtagumpay 'yon.
Halos hindi umuusad ang grupo,
at hindi sila nauuna,
at bigla silang nauna.
Mas mahusay sila kaysa sa inasahan ng mga tao.
Napakagaling no'n.
May misyon kami na handa na.
Kung may magtatanong, "Gaano ka katiyak na mapapalipad ang Webb ngayon?"
Siguradong-sigurado ako.
Iginugol namin lahat ng taon sa telescope para makarating sa launchpad.
May parte sa 'kin na, "Ito na talaga? Mangyayari na ba talaga?"
Pagkasabik at masayang kaba ang nararamdaman ko.
Gusto ko ba ng pagpapalipad? Well…
Gusto ko sila pag natapos na. Parang pagtalon 'yon na may parachute.
Kapag bumukas na 'yong parachute, laging maganda ang biyahe.
May 12 oras na lang bago ang pagpapalipad. Makisama sana ang panahon,
at mapapalipad na natin 'tong telescope bukas ng umaga.
Hindi ako makapaniwala na malapit na.
Excited na ako. Di na mahintay na mapunta 'yon sa space.
Sinulat ko mismo 'yong dalawang talumpati.
Sa tingin ko, napakaimportante na tunay at personal ang mga 'yon,
lalo na sa panahon ng kabiguan,
sa totoo lang,
na talagang naroon ako bilang tao.
Importante 'yon.
Walang makakaalala sa positibong talumpati.
Di 'yon mahalaga. Masasabi ko ang gusto ko.
'Yong negatibong talumpati ang mahalaga.
Kaya importante na pag-isipan 'yon nang mabuti.
Pito, anim, lima…
PAGPAPALIPAD SA CLUSTER SATELLITE JUNE 4, 1996
…lipad na.
Ignition.
Naaalala ko 'yong kabiguan ng unang Ariane 5. Tandang-tanda ko 'yon.
Lipad na.
Naaalala ko pa 'yon, nakatatak sa isip ko.
Normal ang lahat ng propulsion parameter.
Normal ang trajectory.
"Hindi matagumpay ang pagpapalipad ngayong araw
at hindi nakarating sa orbit ang Webb gaya ng inaasahan.
Isa itong dagok sa ating lahat,
at para sa science at pananaliksik sa ating universe.
Lubha kaming nalulungkot.
Gayumpaman, kahit gaano kasakit ang dagok na nararanasan natin ngayon,
may isang bagay na hindi magbabago.
Ang aming tungkulin sa siyentipikong pananaliksik sa space."
ARAW NG PAGPAPALIPAD DECEMBER 25, 2021
Ang pinakamahusay sa buong dekada, o sa buong siglo, ay mangyayari na.
Ang papalit sa Hubble,
tatlong beses na mas malaki at mas makabago, ay paliliparin na.
Maiiyak na 'ko.
Maligayang Pasko.
Gumising ako ng 4:50 kaninang umaga para panoorin ang pagpapalipad sa JWST.
Nagdadasal sa lahat ng diyos ng agham na magiging maayos ang lahat,
at sa anim na buwan, makukuha natin ang magandang data.
Maligayang Pasko sa lahat.
Mula sa Jupiter Control Center sa Kourou, French Guiana,
live ninyong napapanood ang Ariane 5 rocket sa launchpad nito,
handa nang dalhin ang James Webb Space Telescope
sa unang yugto ng paglalakbay nito.
Libo-libong mga scientist ang nanonood sa pagpapalipad na ito ngayon.
Ang buong hinaharap nila ay nakasalalay sa tagumpay ng pagpapalipad.
Maligayang Pasko! Handa na kaming panoorin ang James Webb Space Telescope.
Mayroon na tayong green board,
walang problema habang nagpapatuloy ang countdown.
Wala rin nakikitang problema ang flight control team dito sa Kourou.
Hindi talaga ako mapamahiing tao,
pero kukuha ako ng tatlong masusuwerteng bagay ngayon.
Hawak ko ang lisensiya sa taxi ng tatay ko.
Hawak ko ang bow tie ni Lolo Menzel
at logbook ni Lolo DeLeo noong pribadong piloto pa siya.
Mukhang maayos ang lahat dito sa spaceport
para sa pagpapalipad ngayong Pasko.
Maayos ang operations, ganoon din ang countdown,
maayos ang lahat, at tuloy na ang pagpapalipad.
Maganda ang panahon.
Maingat na inoobserbahan ng mga opisyal ng NASA ang telemetry,
nakaantabay para sa terminal count.
Sampu, siyam, walo…
Pito, anim, lima,
apat, tatlo, dalawa, isa…
ESC shutdown.
Normal lahat ng onboard parameter.
At halos 17 segundo na lang para sa pagkalas ng Webb.
Marahang itutulak palayo ng mga spring ang Webb mula sa upper stage ng Ariane 5.
Kumalas na ang Webb Telescope.
Sige, Webb!
-Salamat. Ayos! -Congratulations.
May kumpirmasyon na tayo sa pagkalas ng obserbatoryo,
na tutuloy sa pagde-deploy ng solar array ng Webb.
GAMIT ANG DATA NG NASA, ANG ANIMATION AY NAGLALARAWAN NG PAGLALAKBAY NG WEBB.
Patatakbuhin ng baterya ang Webb hanggang sa mailadlad ang solar array nito.
Nakaladlad na ang array ng Webb, kumpirmasyon na ito ay power positive na.
Nakaladlad na ang solar array.
Ayos!
Ganyan nga!
Habang patungo ito sa puwesto nito, milyong kilometro ang layo mula sa Earth,
pagagalawin ito ng mga telescope controller
sa Mission Operations Center, MOC, kung tawagin.
Sa mga susunod na linggo, itutuloy ng Webb ang pagde-deploy
sa mga antenna, sunshield, at mga salamin.
Bawat pamamaraan ay kritikal at komplikadong hakbang
para tuluyang mabuo ang pitong toneladang telescope.
Ang Webb Telescope ay ginawa ng ilan sa pinakamatatalino sa mundo,
at lahat sila ay sabik na manonood.
Anumang magiging problema,
wala na talagang magagawa ang sangkatauhan doon.
Nagbabatian ang lahat tungkol sa pagpapalipad,
at masayang-masaya kaming lahat sa mga pagbati.
Pero alam naming parating pa lang ang mahirap na parte.
Parang pagbuo ng mesa ng IKEA ang pagdeploy sa telescope na 'to
mula milyong kilometrong layo, gamit ang makina.
Nasa 1.6 kilometro kada segundo ang galaw ng Webb.
Malapit na tayong dumaan sa lunar orbit,
kaya malapit na sa 370,000 kilometro ang layo mula sa atin.
Pupunta ang Webb sa L2 point,
1.6 milyong kilometro ang layo mula Earth.
Kung nais mong makita ang malamlam na bituin,
di mo sila titingnan sa lungsod, pupunta ka sa probinsiya.
Ang pagpunta sa L2, para sa 'tin, ay parang pagpunta sa probinsiya.
Ito ay lugar kung saan ang gravity ng Araw at ng Earth ay puwedeng magsama
para bumuo ng isang matatag na orbit sa paligid ng Araw.
Inabot ng halos tatlong araw ang mga astronaut ng Apollo
mula sa Earth papunta sa Buwan.
Para makarating sa L2 point, aabutin tayo ng 30 araw.
Habang papunta roon, nagde-deploy tayo.
Ito ang unang deployment ko. Kinakabahan ako.
Lalo na sa misyong 'to. Hindi ito mapupuntahan, di ba?
Kaya pag nagkaroon ng anumang problema,
kailangan naming ayusin.
Daan-daan kaming nagtatrabaho
sa Mission Operations Center sa lahat ng oras,
lalo na 'yong flight operations team.
Nagagawa naming makipag-ugnayan sa telescope
sa Mission Operations Center.
Nagpapadala kami ng mga utos sa telescope, o mga code,
para sabihin kung anong aktibidad ang gagawin.
Hindi namin nakikita ang telescope sa space, napakalayo nito,
kaya may animated model kami ng telescope,
kung saan nakikita namin ang nangyayari sa telescope.
Bilang isang babae, bilang Latina,
isa akong unicorn sa industriyang ito.
Wala akong kasamang tulad ko na tutularan ko sa larangang ito.
Nakuha ko 'yong badge ko ng NASA noong 19 na taon ako.
Di ko inakalang mabilis akong makakapasok sa isang kilala at prestihiyosong lugar.
Pero pagdating ko roon, alam kong gagawa ako ng marka.
Gumawa ako ng mga code at pamamaraan para sa deployment system.
Anumang aktibidad ang ginagawa namin sa orbit,
lahat ng pinagsama-samang sistema ay kailangang gumana nang maayos.
SUNSHIELD DEPLOYMENT TATLONG ARAW MATAPOS ANG PAGPAPALIPAD
Dep OC, nasuri na 'yang CR. Ikaw ang unang mamamahala.
Magpatuloy. Handa na kami.
Sige. Isagawa ang code.
Maayos ang command line. Isagawa na.
Isagawa.
Karamihan sa mga single point failure ay nasa sunshield.
Kung hindi kakalas ang mga mekanismo, hindi magandang araw 'yon.
Okay, Dep Lead, nasa hold state na 'yong motor mo.
-Puwede mo nang ituloy. -Isinasagawa na.
Nakuha ko, boss. Masaya ako sa galaw na 'yon.
Magpatuloy.
Gaano man karaming test ang gawin mo, gaya ng parachute,
magiging kasing-ayos lang ito ng huling tiklop mo rito.
At di mo malalaman kung gaano kaayos 'yon
hanggang tumalon ka sa eroplano at hilahin ang tali.
Gawin ang step 031 para sa ikaanim na grupo.
Copy. Nasa pakpak.
At OC, mukhang maayos. Ipagpatuloy mo.
Handa na. Magpatuloy. Ipagpatuloy na.
Maayos ang pagsasagawa. Gawin na.
Isinasagawa na.
Maaari nang umpisahan.
Handa na. Tingnan natin kung paano sila aayos.
At OC, isagawa na ang pagde-deploy.
Isagawa na.
Kinukumpirma ko na lahat ng limang layer ng sunshield ay nailatag na.
Ayos!
Salamat, Dep Lead.
Nagawa na ang mahalagang milestone. Magaling, sunshield team. Magaling.
Ayos, congratulations sa inyong lahat. Congratulations.
Magandang araw 'to. Alam mo, mahirap mahulaan, at nangyari na.
Pinalalamig ang telescope, gaya ng inaasahan. Napakaganda.
Sa ngayon, naalis na namin ang 266
sa 344 na mga single point failure.
Hindi na papalpak dahil di na sila kailangan, gumana sila.
Pero kailangan pa ring mag-ingat,
dahil may mga aalisin pa.
DALAWANG LINGGO MATAPOS ANG PAGPAPALIPAD
-Morning, Thomas. -Kumusta?
-Morning. -Good morning.
Good to see you.
Nakaantabay ang mga istasyon sa Madrid para sa handover.
At OC, kumikilos na ang Dep Ops.
Nasuri na ng Dep Lead ang mga parameter. Simulan na ang motor move.
Kung di lalapat ang mga pakpak ng primary mirror,
mayayanig ang mga ito sa paraang hindi natin gusto.
At makikita ang pagyanig na 'yon sa malabong larawan.
Natapos na ang full preload,
kaya ngayon, isasagawa na natin ang step 046
para paganahin ang SCS-256.
Dep Ops, ito ang Dep Lead sa deployment, at maayos ang mga parameter.
Copy, isasagawa na ang motor move.
Sige na. Ilapat na 'yan.
-Tingnan n'yo, lalabas na. -Nakikita mong gumagalaw.
Ayos, halos nasa kalahati na tayo sa 54.
Tingnan n'yo.
-Papasok na. -Oo.
Tuloy lang.
-Siyamnapu't lima na. Siyamnapu't anim. -Oo.
-Ayan! -Ayos.
Apat…
Tatlo, dalawa, isa.
At tuluyan nang nai-deploy ang obserbatoryo ng JWST.
Primary mirror.
-Tapos na! -Napakaganda niyan.
Oo.
Wow.
Diyos ko.
Gaano ba kahirap 'yon?
Ikaw ang una kong hinanap.
Kausapin mo 'ko. Kumusta ka?
Sa record natin, mas maayos 'yon kaysa sa inakala natin.
Kaya ang gandang makita 'yon na nabuo.
Naging maayos ang lahat, talagang nakaka-excite.
Gusto kong magbukas ng champagne, kaya lang wala akong dala.
Gusto kong sabihin sa inyo kung gaano ako kasaya at kaemosyonal.
May nailagay na tayong telescope sa orbit.
Personal kong pinahahalagahan ang sakripisyo
na ibinigay ninyo sa telescope na 'to,
na hindi pa nakikita ng mundo.
Ano'ng pakiramdam na gumawa ng kasaysayan?
Napakasarap sa pakiramdam!
Nakompleto na ng JWST ang lahat ng mahahalagang deployment nito.
Napakaganda ng mga nangyayari.
May pinakamalaki at pinakamagandang obserbatoryo tayo
na ipinadala sa space, at makakaasa tayo ng magagandang larawan.
Nagawa natin!
NAI-DEPLOY NA ANG JWST!
Mahirap isipin kung ano ang magiging mga unang larawan.
Pinag-aaralan ko ang pagbabago ng galaxies,
kaya interesado ako kung paano nabubuo ang mga bituin sa galaxy,
paano nabubuo ang black holes, at paano nagbabago ang mga prosesong 'yon.
Kaya excited talaga ako sa mga larawan ng deep field.
Sa mga deep field na 'yon, makikita natin
ang pinakamalalayong galaxy.
Higit isang milyong kilometro ang layo noon sa Earth,
at marami pa ring puwedeng mangyaring pagkakamali.
Palagi.
May 49 pa rin na mga single point failure na hindi nawawala.
At kapag pumalya ang alinman sa mga 'yon,
puwedeng mabigo ang misyon.
Isang nakakahiyang malabong Hubble Telescope.
Tila may depekto ang isa sa dalawang salamin ng telescope,
kaya lumalabo ang mga larawan.
Ang Hubble Space Telescope, binuksan namin, wala 'yon sa focus.
Ang primary mirror, ang focal length ay mali.
Kabiguan 'yon para sa maraming scientist na umasa sa mga larawang 'yon.
Sa mga astronomer na gumagawa roon, hindi ko maisip kung gaano kalungkot 'yon.
Ang sama n'on. Kahit noong bata ako, naaalala ko. Sabi ko, "Naku po!"
Jeff, magiging abala ka.
Baka gusto mong buksan 'yong ilaw ng helmet.
Magandang idea.
Pumunta r'on 'yong mga astronaut at naglagay ng maliit na optical na piyesa.
Parang maliit na salamin na nag-ayos sa focal length.
-Isang malinaw na pixel. -Ayan!
Ayan.
-Nakikita natin 'yong mga pixel. -Nagawa natin!
Ang mahirap sa Webb,
napakalayo noon.
Kung may problema, di tayo makapagpapadala ng mga astronaut para mag-ayos.
PAG-ALIGN SA TELESCOPE APATNAPUNG ARAW MATAPOS ANG PAGPAPALIPAD
Ia-align namin ang telescope.
Ifo-focus uli 'yon.
Isang komplikadong proseso 'yon.
Ginugulo ng multo ng Hubble ang grupong ito, at may ilang dekada na.
Marami sa mga mentor ko ay gumawa sa Hubble.
Binalaan nila ako kung gaano kasama ang araw na 'yon.
Isinasapubliko 'yon, nakikita, magulo, at ayaw mong danasin 'yon.
Sa nakalipas na ilang oras, kumuha kami ng calibration data
para masuri ang lagay ng telescope.
Wala pang tumingin sa amin dito.
Ayan.
Napakaraming galaxy.
Mga galaxy.
Mas marami pang galaxy kaysa mga bituin.
Napakaganda at napakalinaw niyan.
Ganyan dapat.
Anim na buwan makaraang ipadala sa space ang pinakamahusay na telescope,
naghahanda ang team sa flight control room ng Webb Space Telescope
para ipakita sa mga astronomer sa buong mundo
ang ilang dekada na nilang hinihintay,
ang unang pinakamalilinaw na larawan ng telescope.
Sa tingin mo, ito ang pinakamagandang pagkakaayos para sa grupong 'to?
Sinubukan ko ang iba't ibang ayos,
pero dahil pareho lang, magagawa natin ang gusto natin.
'Yang infrared na impormasyong 'yan ay nagbibigay ng napakaraming detalye
kaysa sa makukuha sa Hubble sa nakikitang liwanag.
Pero ang makita ito,
masasabi mong, "Hindi na ito maikakaila ngayon."
Ang unang makukuha natin sa telescope
ay larawang may itim at puting kulay lang.
Pagkatapos ay bubusisiin ang mga pixel at palalabasin ang mga kulay ng larawan.
Dahil ang trabaho talaga ay subukang makita
ang dami at detalye ng data nang hindi nababago 'yong data.
Nandiyan lahat.
Nagtatago sa kadiliman ang universe at kailangan namin itong ilantad.
Mahalaga ang mga kulay sa larawan. May mga astrophysical na kahulugan ito.
Nakikipagtulungan kami sa mga scientist tungkol dito
at kinukuha ang opinyon nila sa nakikita nila sa mga larawang ito.
Ito ang pulang channel ng larawan, kahit na itim at puti ito.
Pag pinagsama ko lahat ng kulay, magiging pula 'to.
Bawat malalayong galaxy dito, lahat ng malalabo,
'yon ang mga lalabas at talagang lilitaw na pula.
At idadagdag ko 'yong berdeng channel,
at ngayon, nakikita n'yo, habang lumilitaw 'yong kulay,
pula at berde lang.
At 'yong mga berde ay mas makikita sa malalapit na galaxy,
at sa mga bituin.
At pag inilagay ko 'yong maiikling wavelength na asul,
mas gumanda 'yong larawan.
Napakahalaga ng mga larawang 'to. Parang mga anak namin.
Inaalagaan namin sila,
inihahanda sila para maipakita sa mundo.
Mahalagang sandali 'yon,
dahil hindi lang ito tagumpay ng science.
Tagumpay ito ng sangkatauhan.
At napakasayang araw n'on.
Isang malaking karangalan ang maging bahagi ng napakahalagang bagay.
ARAW NG PAGPAPAKITA SA LARAWAN JULY 11, 2022
Ngayong araw, ang pagkaunawa natin sa universe ay magiging mas malinaw.
Tama. Ipapakita ni President Biden
ang pinakahihintay na unang pinakamalinaw na larawan
mula sa Webb Space Telescope ng NASA.
Siguro dapat magsimula tayo sa larawang ipapakita ng pangulo ngayong gabi.
-Kung ayos lang? -Oo.
Ito ang tinatawag naming unang deep field ng Webb.
Ito ang orihinal na layunin para sa obserbatoryo.
Sa palagay namin, ito na ang pinakamalayong pagtanaw sa universe.
Kaya…
Please.
Kaya…
Inabot ng ilang linggo ang malilinaw na larawan ng Hubble.
Ilang oras lang namin 'tong ginawa.
-Ang nakikita n'yo… -Ang ganda.
…ay isang napakalaking kumpol ng galaxy.
Pag tiningnan namin 'tong paikot na 'to, isang buong galaxy ba 'yan?
Isang galaxy. Bawat tuldok na makikita n'yo, halos, ay galaxy.
May higit 7,000 sa larawang 'to.
-Mga galaxy na di natin… -Pitong libo sa larawang 'to?
Ang laki nito ay para kang dumampot ng butil ng buhangin,
at hinawakan mo…
-Oo. -'Yon ang anggulo.
Maliit na puwang sa kalangitan.
At kahit saan kami tumingin, ang kalangitan ay puno ng mga galaxy.
Nakikita namin sila agad.
-Nakikita n'yo 'yong pulang tuldok? -Oo.
-'Yon ang pinakamalayong nakita namin. -Pambihira.
'Yon ay 13.1 bilyong taon.
Ipapakita natin 'yan…
-Ang universe ay 13.8 bilyong taon. -Tama.
Kapag inilarawan ko ito sa Pangulo, ano ang gusto mong sabihin ko sa kanya?
Ang tinitingnan n'yo ay ang pinagmulan natin
at ang pinagmulan ng bawat galaxy at bituin sa universe.
-'Yan ang kasaysayan natin. -Ang buong kasaysayan natin.
Ang buong kasaysayan natin.
Habang nalalaman nating napakalaki ng cosmos na 'to,
gusto kong malaman kung sino ako at kung ano ako.
At paano ako nabibilang sa lahat ng ito?
Ngayon ay isang makasaysayang araw sa America at sa buong sangkatauhan.
Masusulyapan natin
ang pinakamatandang liwanag sa kasaysayan ng universe
mula sa higit 13 bilyon…
Uulitin ko, 13 bilyong taong nakalipas.
Ang hirap arukin.
At ngayon, tingnan natin ang pinakaunang larawan
mula sa kahanga-hangang telescope.
UNANG DEEP FIELD NG WEBB
Grabe!
Ang unang larawan mula sa James Webb Space Telescope.
At heto na.
Walang katapusang mga galaxy. Grabe.
Okay.
ANG REAKSIYON NANG MAKITA ANG ISA SA MGA UNANG LARAWAN NG JWST
Talagang napakaganda.
Diyos ko po.
Wala akong masabi.
Nakakahibang ang lahat.
Napakaganda nito.
-Nakikita mo 'yong mga kurba? -Oo.
Kumpol-kumpol.
Napakagandang larawan. Napakaganda.
Grabe!
Isa pang mensaheng gusto nilang sabihin ay ang uri ng research na ito ay…
…sa space telescope na James Webb…
Di pa natin ito nakita, salamat sa James Webb Space Telescope.
Napakasayang pagkamangha ang reaksiyon ko at ng mga kasama ko.
Nalula kami nang makita namin 'yong larawan.
Alam namin sa puso namin na anumang naroon,
makikita natin 'yon.
JWST!
Kaya humanda na tayong ipakita ang ating larawan.
Ayan na, ang tawag dito ay Stephan's Quintet.
At nakakamangha. Giovanni, ano sa palagay mo?
Tumatagos 'yong sinag.
Parang ulap.
STEPHAN'S QUINTET 290 MILYONG LIGHT-YEARS ANG LAYO
PILLARS OF CREATION 6,500 LIGHT-YEARS ANG LAYO
Ang Pillars of Creation ay isang rehiyong lumilikha ng mga bituin
sa loob ng ating Milky Way galaxy.
Bawat tuldok ng liwanag na nakikita natin sa larawang ito
ay isang bituin na hindi naiiba sa araw natin.
Tayo, ang solar system natin, maging ang ating sarili,
ay isinilang mula sa parehong materyal
na nakikita natin sa magagandang larawang ito.
Ang iron sa dugo natin at calcium sa mga buto natin
ay nabuo mula sa bituin na sumabog bilyon-bilyong taon na ang nakalipas.
Ang mga bagong silang na bituin ay nababalot ng alikabok.
Kailangan nating makakita sa alikabok na 'yon
at magagawa 'yon ng infrared light.
PHANTOM GALAXY 32 MILYONG LIGHT-YEARS ANG LAYO
Nasa huling hininga na ang naghihingalong bituing ito.
TARANTULA NEBULA 170,000 LIGHT-YEARS ANG LAYO
Itong magandang view ng Cartwheel Galaxy
ay ipinapakita kung ano'ng nangyayari pag nagbanggaan ang mga galaxy.
CARINA NEBULA - 7,600 LIGHT-YEARS ANG LAYO
Ang mga bagong tuklas mula sa JWST sa mga exoplanet science ay napakaganda.
May bagong tuklas na carbon dioxide sa isang higanteng planeta ng gas
na umiikot sa parang Araw na bituin na 700 light-years ang layo.
Ito ang unang malinaw at detalyadong katibayan para sa carbon dioxide
na nakita sa isang planeta sa labas ng solar system.
Namamangha pa rin ako.
Kahanga-hanga. Ibig kong sabihin…
Oo, talagang kahanga-hanga.
Sa tingin ko, magandang halimbawa ito kung ano ang magagawa nating mga tao
kapag nagtutulungan tayo para sa mabuting bagay.
Napakaraming di maganda sa mundo ngayon. Mahirap ang panahon.
At mabuti ito.
Isa 'tong munting liwanag
sa isang madilim na panahon, sa palagay ko, sigurado 'yon.
Ang Webb ay pagpapakita kung ano ang posible
kapag nagsama-sama tayo at nagsikap.
Sampung libong tao, lahat ng lakas at kahinaan nila,
lahat ay may mga dahilan kung bakit hindi ito magtatagumpay,
nagsama-sama bilang isang mahusay na grupo, at naging matagumpay.
Magawa natin 'yon, isipin mo lahat ng problemang malulutas natin.
Kaya para sa 'kin, 'yon ang pag-asa na nasa space na ngayon, di ba?
Ipinapakita ang lakas nito araw-araw.
Gumawa tayo ng kasaysayan, na binabalikan natin ang 13 at kalahating bilyong taon.
Proud ako. Puno ako ng pag-asa.
Dahil ipinapakita sa mundo ng mga larawang 'to
na marami pang dapat matuklasan sa universe
at kung paano tayo magkakaugnay.
Simula pa lang ito.
Sana maikuwento ko sa mga apo ko na kasama akong gumawa ng telescope
na makakasagot sa napakalaking tanong.
"Tayo lang ba o may iba pa?"
Bawat telescope na inilagay sa space ay may natuklasang hindi nila inaasahan.
Umaasa ako na sa laki ng James Webb
ay, alam mo na, may makita tayong hindi talaga inaasahan.
SA PAGTATAPOS NG 2022, NATUKLASAN NG WEBB ANG UNA NITONG EXOPLANET:
DATING DI-KILALANG PLANETA NA KASINGLAKI NG EARTH, 41 LIGHT-YEARS ANG LAYO.
ANG DATA MULA SA JAMES WEBB SPACE TELESCOPE
AY MAAARING GAMITIN NINUMAN SA MUNDO.
NINAIS NG NASA NA TUMAGAL ANG MISYON NG LIMANG TAON.
NGAYON, ITO AY INAASAHANG TATAGAL NG HIGIT ISANG DEKADA.
Tagapagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz