Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Reality TV star Paris Hilton,
bumida sa Capitol Hill noong Wednesday,
ikinuwento sa mga mambabatas ang mga trauma at pang-aabuso
na naranasan sa behavioral treatment center sa Utah noong 17 siya.
Sinakal ako, sinampal sa mukha, pinanood sa shower ng lalaking staff.
Nangyayari ito sa kabataan ng bansa natin.
At kung puwede itong mangyari kay Paris Hilton at sa pamilya niya,
isipin niyo ang mga wala rito ngayon.
PERO NAGSIMULA ANG KUWENTO 35 TAON NA ANG NAKALIPAS SA IBANG KAMPO
…AT ISANG LALAKI.
Natulog akong iniisip na papasok ako kinabukasan.
Noon, 15 lang ako.
Madilim iyong bahay. Wala iyong mga magulang ko.
At nagising ako sa dalawang lalaki na nakatayo sa may kama ko.
Malalaki sila. Mukhang namumundok.
Sabi nila, "Tayo. Magbihis ka. Sasama ka sa amin."
Sabi nila, pag subukan ko na tumakbo, poposasan nila ako.
Dinampot nila ako at sapilitang kinuha mula sa bahay ko.
Dinala ako sa airport.
MGA AALIS
Nagrenta sila ng isang private plane.
Sabi niya, "Gusto mong malaman kung saan ka pupunta?"
Sabi ko, "Hindi,"
kasi ayaw kong malaman nilang takot ako.
Sumakay ako sa kotse kasama ang babaeng tinawag na "Mad Cat"
at lalaking tinawag na "Mad Dog."
At sabi ko, "Tangina, ano 'to?"
Dinala nila ako sa gitna ng disyerto.
At may apoy sa di kalayuan.
At may inabot silang isang sulat sa likod ng bill envelope na walang laman.
"Ikabubuti mo ito. Mahal ka namin."
At doon ko nalamang binayaran sila ng mga magulang ko para dukutin ako
at dalhin sa programa.
Tara na. Ito na 'yon.
Tara, kumilos na tayo!
Tara na!
Labas sa trak!
Tara na! Kilos!
Welcome sa Challenger sa mga disyerto.
Nasa pangangalaga namin kayo ng mga tauhan ko sa susunod na 63 araw.
Naiintindihan niyo ba?
-Opo, sir! -Di ko kayo marinig!
Opo, sir!
Ano'ng gagawin mo kung ang anak na minahal at pinalaki mo sa loob ng 16 taon,
biglang nagrebelde at di mo na makilala?
Panahon ng pagbabago sa mundo iyong '80s.
Malalim iyong pagkabahalang napapariwara noon iyong kabataan ng Amerika.
Nancy?
Salamat.
Ngayon, may epidemya ng pag-abuso sa droga at alkohol sa bansang ito,
at walang ligtas mula rito.
Di ikaw, di ako, at siguradong di iyong mga anak natin.
May krisis ang bansa tungkol sa pagharap sa mga anak nito.
Sinasabi, "Ano'ng ginagawa mo?"
Pag walang ibang gumagana, ipinapadala ng mga magulang ang mga napariwara
sa diumano'y "mga kampo ng therapy sa kagubatan."
Idinisenyo raw para matanggal ang masasamang gawi at pagrerebelde nila.
Idea ito ng 35 taong gulang na si Steve Cartisano,
dating sarhento sa Air Force.
Napakarami sa lipunan natin ngayon, pinapalusot ang mga bata.
Dapat matuto iyong mga batang sagot nila iyong mga buhay at kilos nila.
Isang henyo si Steve Cartisano,
makulay na karakter,
alam na alam
kung paano ayusin 'yong problema ng pamilya sa isang simpleng tawag lang.
Pagdating kay Steve, dalawa lang 'yan: minahal o kinasuklaman siya ng mga tao.
Nauna yata siya sa panahon niya. Maganda ang idea niya.
The Challenger Foundation ang tawag.
Pinapatino raw ng pagsubok dito ang mga pariwara.
At mabilis yata itong lumaki.
Pinapagod ang mga bata hanggang tumino ulit sila.
Maganda ang konsepto sa likod nito,
at kahanga-hanga 'yong ginawa niya sa kaibuturan nito.
Di 'yan ang ginagawa namin. Si Mother Nature 'yan.
Buhay pa rin ito ngayon.
Lumago ang industriyang ito.
Iyong problema, di na babalik iyong ilang kabataan.
Inilagay sila sa mga brutal na kondisyon
na di abot ng mga awtoridad ng US.
Ano'ng survival at disiplina, at pang-aabuso?
-Malala iyon. -Kamatayan at pang-aabuso.
Nasira talaga 'yong negosyo niya,
pero bumangon siya mula sa pagkawasak,
parang, "Walang susuko."
Sige, Mr. Cartisano,
pinag-uusapan natin 'yong Challenger Foundation mo.
Sinasagot ka ba ng anak mo?
May nagmamarunong ba sa bahay mo?
Ano'ng gagawin mo sa mga batang ito?
Sino'ng puwedeng dumukot kanino?
Sino'ng nagbabantay
sa mga nagtutuwid diumano sa mga anak mo?
Hanggang saan ito…
Inilunsad ni Steve Cartisano 'yong Challenger noong 1988.
Dinudukot nila 'yong mga bata mula sa mga kama nila sa gitna ng gabi.
Binigyan na sila ng parental rights.
Nasaan 'yong karapatan ng mga bata? May 16 taong gulang na mga bata…
May karapatan sila pag di sila pumapasok,
at gumagamit sila ng droga, at sumasama ang ugali nila.
Babatiin sila ng isang malaking lalaki,
"Akin ka na ngayon,
at pipilitin kita na maglakad nang 805 kilometro
patawid sa disyerto ng Utah."
Ako si Horsehair.
Kahit ano'ng sabihin ng staff niyo, gagawin niyo. Walang pag-aalinlangan.
Malinaw ba 'yon?
-Opo, sir. -Opo, sir.
-Malinaw ba 'yon? -Opo, sir!
Sabihin mo'ng pangalan, edad, at pinanggalingan mo.
April Schmidt, 15.
-Lakasan. -Bonney Lake, Washington.
April Schmidt, 15. Bonney Lake, Washington.
Diyan sa unang araw, malalaman ng mga batang nasa isang mundo sila na iba
sa pinanggalingan nila.
Aayusin mo na'ng pagtrato mo sa mama mo, tama?
Opo, sir.
Hindi ito pansamantala lang.
Marami siyang isinakripisyo para sa 'yo. Naiintindihan mo 'yon?
Opo, sir.
Huli na para umiyak.
Dapat naisip mo 'yan noong kaharap mo siya, tama?
Opo, sir.
Permanente dapat ang pag-ayos mo nito.
Malinaw ba 'yon?
Opo, sir.
Dinurog namin sila.
Pero di para saktan. Di namin sila dinurog para parusahan.
Dinurog namin sila para alisin 'yong mga lumang basura
at buuin ulit…
tulungan sila na maging mas mabuti at positibong tao.
Sa sobrang takot ng ibang bata, halos mahimatay sila,
at ayos iyon sa akin
kasi gusto kong may kaunting takot sila.
Marami sa mga batang ito, ito na lang 'yong pag-asang di makulong.
Di matutuwa 'yong mga bata na nandito sila. Magugutom sila.
Mapapagod sila. Madudumihan sila.
Dapat gawin ang gumagana.
Di magbabago ang isip nila sa usapan at pagmamahal.
Nakikinig ba kayo sa akin?
Opo, sir!
Galing kami ni Steve sa Air Force.
Doon kami nagkapareho noong nagkakilala kami.
Pakiramdam niya, kailangan ng kabataan ng ibang paraan para matulungan sila.
Nauna kami sa panahon namin.
Iyong programa, 63 araw,
at may tatlong magkakaibang seksyon.
Dinala muna namin sila sa pinakamababang level.
Ibinigay namin ang kailangan nila, pero di libre.
May kapalit ang lahat.
Binigyan namin sila ng pagkain, pero nasa ibang lugar 'yon.
Kinailangan pa nilang lakarin 'yon.
Wala kaming pinaparusahan noon.
May mga epekto, mabuti at masama, 'yong mga kilos natin.
Ikaw 'yong magdedesisyon kung negatibo o positibong epekto iyon.
Intindihin niyo,
di ito'ng mga batang nagsisimba pag Linggo
o pumupunta sa youth dances sa kalagitnaan ng linggo.
Karamihan dito,
di makontrol, iyong marahas, iyong aakit sa mga anak niyo,
bibigyan sila ng droga, at magnanakaw sa inyo.
Nandito sila kasi manipulators sila, at nalalaro nila 'yong sistema.
Pasimuno talaga ako ng gulo, black sheep ng pamilya.
Bilang batang walang kapangyarihan, asal mo lang 'yong kapangyarihan mo.
Kaya ako… Oo, medyo naging pasaway ako.
Ano, uminom ako, at pumunta sa mga party.
Naging hilig ko'ng marijuana.
Medyo nalulong ako. Baka nakakabahala nga 'yon.
May boyfriend ako noon, at kilala siya bilang basagulero sa amin.
Ayaw ng mga magulang ko sa relasyon namin, at ayaw sa akin ng mama ko.
Naghahanap na siya ng paraan para mawala ako mula noong 12 pa lang ako.
Kaya nag-empake ako at naglayas.
Pagdating ng pulis, nagtatago ako sa bahay ng kapatid ng boyfriend ko.
Pinauwi ako kasama ang mga magulang ko…
pero di nila sinabi kung saan ako pupunta pagkatapos.
Natulog ako sa lupa, walang tent, walang kahit ano. Ano, mabato 'yon.
Sige na! Tayo! Di ito summer camp. Ito na 'yon. Sige na, tara na!
Sa umaga, marami 'yong mga bata.
Ibig kong sabihin, payat, punit-punit ang damit, at may babaeng lumapit sa akin.
Ngumunguya ako ng gum, at hiningi niya sa akin 'yon.
Gusto niya ang gum na nginunguya ko. Sabi ko, "Walang lasa."
Sabi niya, "Wala akong pakialam," at sabi ko, "Okay."
At may isang bata na hiningi 'yong sopas ko,
at ibibigay ko dapat sa kanya.
Pero sabi ng isang babae, "Wag. Kailangan mo 'yan." Sabi ko, "Okay."
Parang 113 degrees iyon, at 805 kilometro iyong linakad ko suot iyong tennis shoes.
Sinubukan lang naming mabuhay.
Maglakad ka lang. Heto.
-Salamat. -Maglakad ka lang.
Kada stage, medyo gumaan 'yong buhay.
Sa pangalawang grupo, may kariton kami,
kaya nailagay nila lahat ng gamit nila, pero kinailangan nilang itulak 'yon.
At dinalhan namin ng butter churn 'yong pangatlong grupo.
Nagdala kami ng Dutch oven.
Dahil sa lahat ng nangyayari sa buhay ko noon,
balewala sa akin 'yong hirap, alikabok, at dumi
at 'yong masamang amoy namin.
Dito, nagsasanay tayo na magbalanse ng mga bagay.
May saysay ang lahat ng ginagawa natin.
Ganyan na mula pa sa simula ng panahon.
Mahirap ang buhay sa bahay.
Palagi kaming nag-aaway ng mama ko. Hindi ako magaling sa klase.
At kalaunan, isang buwan pagkatapos mamatay ng papa ko,
sinubukan kong magpakamatay.
Okay. Pumunta kayong lahat dito. Gumawa kayo ng hugis horseshoe.
Iba'ng pakiramdam. May ibang enerhiya iyong grupo,
at walang masyadong oras para isipin ko 'yong buhay ko.
Nasa survival mode lang ako noon.
Gumaan 'yong pakiramdam ko.
Ama namin sa langit, tulungan mo kami sa oras na ito.
Alalahanin ang sakripisyo na kinakatawan ng hayop na ito sa amin.
Sa ngalan ito ni Hesukristo. Amen.
Amen.
Sumaya ako.
Naging masaya talaga akong nandoon ako.
Ipapakita namin ang iba-ibang paraan ng pagluluto.
Isa ang pit. Gagamitin natin ang tiyan sa pagluluto.
Humanda sa paghalo. Ipasok 'yong karne.
Tinanong ako dati, "Paano mo malalaman kung handa na silang umuwi?"
Sa itsura nila. Nasa mukha nila iyon.
May kinang sa mata nila.
May mga ngiti sila na hindi mo makukuha sa kanila.
Karamihan sa mga bata, dapat pumunta rito
at ito na siguro 'yong pinakamagandang mangyayari sa inyo.
May pangitain si Steve na kailangan ng lahat ng rite of passage
mula pagkabata hanggang pagtanda,
at kadalasang kasama rito…
ang napakahirap na bagay.
Masakit lang talaga, alam mo 'yon?
Ako lang…
Itinaboy ko'ng mama ko, at itinaboy ko'ng papa ko.
Sumulat siya kung gaano niya ako kamahal at namimiss
at gusto niyang umuwi na ako,
pero kailangang nandito ako.
Kung maaga akong umuwi, hindi ito, alam mo na…
Lahat ng pagsisikap na ibinigay…
para mabago ako, masasayang.
Dumadaan sila sa isang rite of passage, at iyon na 'yong simula noon.
Ilan sa inyo 'yong natuwang nandito kayo pagbaba at pagdating niyo pa lang?
Isa, dalawa. Ilan sa inyo 'yong masayang nandito ngayon?
Oo.
Ilan sa inyo ang may natutunan sa sarili
na di niyo alam pagdating niyo rito?
At mahirap ipaliwanag sa taong di naiintindihan 'yon.
Pakiramdam ko, may nagawa ako.
Pagkatapos ng bawat araw, pakiramdam ko, may nagawa ako.
Napapabuti tayo ng paghihirap, pagsubok, at kagipitan.
Simpleng equation 'yon.
Mahigit 700 iyong mga bata sa programa. Ilang daang buhay iyong naayos namin.
Kailangan ito ng mga bata. Marami pa tayong masasagip.
Napunta sana sa juvenile detention si Matthew o namatay
kung di namin ipinagpatuloy na subukang tulungan siya.
Sorry.
Naging hilig ko'ng pag-inom at marijuana.
Paminsan-minsan, sinubukan ko'ng LSD.
O humithit ako ng kaunting PCP.
May tulay diyan sa kalye,
at tumatalon siya dati papunta sa mga tren.
Di na siya mapigilan.
Naging masaya ako.
Pero kasabay noon, lagi akong naaaresto
dahil sa pagkakaroon ng droga o parang ganoon.
Tingin ko, sakit ako sa ulo noon.
Laging nandito ang mga pulis kasama si Matthew.
Dadamputin nila siya. Baka bumili siya ng alak.
Ako man, iyong tatay niya, iyong paaralan, iyong mga pulis,
anuman 'yong parusa, wala nang umuubra.
Kailangan ng kakaiba sa puntong iyon.
Ito'ng mga bata sa crack house, o naglalayas,
di makontrol, at master manipulators sila. Sinisisi nila 'yong iba…
Master manipulators.
At pag 25 na sila, lahat ng palusot kung bakit sila tumigil sa high school
o bakit sila nagdroga, di na mahalaga.
Naisip ko, "Alam mo? Wala nang iba, parang maganda ito."
Nandoon lang ako… Di pa ako ganoon katagal doon,
pero ginusto ko nang balikan iyong McDonald's ko sa bahay.
At 'yong Oreos ko.
At 'yong Round Top ice cream ko.
Lahat ng masarap.
Pero nakapagdesisyon na'ng matatanda,
sabi ko sa sarili ko, "Harapin mo na. Nandito ka na. Gawin mo'ng programa.
Aalis at iinom ka ng beer pagkatapos."
Natakot lang ako na baka matagalan ako bago makabalik,
pero naisip ko, "di nila ako mapapatay."
Iyan mismo. "Di nila ako mapapatay."
Ngayon, isang lalaking nagsasabing
wag kunsintihin at ipatingin sa psychiatrist.
Simplehan ang mensahe sa kabataan.
Umayos kayo. Di piknik ang buhay. Kaya kumuha ng survival course.
Responsibilidad ni Steve 'yong buong programa,
ibig sabihin, iyong patalastas, iyong pagbenta sa telepono,
pamamahala sa pananalapi ng kompanya at mga empleyado ng kompanya.
At di niya inasahan na ganoon kabilis lalaki.
Kaya umasa siya sa mga nasa southern Utah na nagpatakbo ng programa roon.
MALIGAYANG PAGDATING SA ESCALANTE
Tingin ko, sobrang bilis ng paglaki namin, at di pa kami handa noon.
Wala silang banyo, walang kubeta, walang higaan o kainan.
'Yong ilan sa mga staff… sa totoo lang, pandagdag lang sila.
'Yong mga kama nila, mga kumot sa lupa.
Ginusto nilang tumulong, pero di pareho 'yong pagkakaintindi nila sa amin.
Mananagot 'yong mga bata sa mga kilos nila.
Bigyan mo'ng isang kaibigang gutom, pareho kayong mawawalan.
Magnakaw ka ng pagkain, tataliin ang mga kamay at paa mo.
Bata pa'ng mga staff, karamihan sa kanila.
At nandoon din si Horsehair, 'yong field leader.
'Yong problema, naniwala siya kay Steve Cartisano,
tinawag kaming manipulators ni Steve Cartisano, mga sinungaling.
Nakatanim sa mga staff na wag kaming paniwalaan.
Alam mo, sasabihin ng ibang bata, "May problema sa likod ko."
O, "Masakit ang tuhod ko." Tingnan mo sa medical report.
Wala silang sakit sa tuhod o sa likod.
Kaya tuwing sinasabi mo na may sakit ka, sinungaling ka.
Pare naman. Masakit 'yan. Diyos ko!
Sa madaling salita, ipinagkait nila ang lahat sa amin.
At kung mali 'yong asal mo,
lampas sa 60 araw ka na mananatili rito hanggang umayos ka.
Habang tumatagal kami roon, mas naging parang Lord of the Flies 'yon.
Itinali namin iyong buhok namin gamit iyong string ng tampons.
Minsan, di maayos ang packs ng mga bata,
kaya nabubuwag sa daan, at bibigyan sila ng bato kasi di nila inayos.
Mas mabilis sana iyong galaw ko kung wala 'yong batong ito.
Di ka bibigyan ng toilet paper, kaya T-shirt mo'ng gagamitin mo.
Kakayanin mo bang maglakad sa disyerto
at makasalubong ng madudungis na may tampons sa buhok?
Masasabi mo, "Leche, ano ito?"
Ayaw ko nang tumira sa disyerto noon.
Isang umaga, di talaga ako bumangon.
Sabi ng counselors, kailangan kong bumangon.
Sabi ko, "Hindi." Sabi nila, "Bumangon ka!"
Sabi ko, "Hindi."
"Di mo ako mapipilit na bumangon."
At sinuntok niya ako.
Literal na sinuntok niya ako.
May isa pang counselor.
Sinabihan siya nitong counselor na itali 'yong mga paa ko sa ankles,
at kinaladkad niya ako. At, oo, masakit iyon.
Pero pagkatapos ng halos tatlong metro, tumigil siya.
"Handa ka nang maglakad?"
At namimilipit ako noon.
Kaya hinila niya ulit ako.
Natanggal 'yong balat sa likod ko.
Kada 12 o 15 metro, huminto siya at sinabi, "Makakalakad ka na?"
Sinasabi ko lang, "Hindi."
"Di mo ako mapapalakad."
Lumabas si Steve Cartisano kinaumagahan.
Sinabi niyang alalahanin ko na kasalanan ko'ng nangyari,
at umalis na siya.
Naisip ko, "Counselor ko dapat kayo.
Tagapagtanggol ko dapat kayo, at binubugbog niyo ako nang ganito."
Kanino na ako magtitiwala?
Inabisuhan ako ng state social services
na may kinuha silang isang binata sa programang The Challenger
at may injuries siyang dapat kong malaman.
Una kong nakatagpo 'yong programa, sa tingin ko, noong unang bahagi ng 1990.
Sabi ng state officials, kumukuha sila ng mga bata
na may iba't ibang uri ng problema,
mga batang nagbebenta ng droga at mahilig sa droga,
at isinasama sila sa mga batang lagi lang nakaupo sa sopa
at inilalagay sila sa malupit na disyerto, at di sila maaabot ng law enforcement.
Medyo itinago ko iyon sa alaala ko,
sakaling kailanganin kong harapin ang programa sa hinaharap.
Nagmaneho ako papunta sa ospital,
at pumasok, laking gulat ko noong makita ko'ng binatang si Matthew
sa kalagayan niyang iyon.
Sinuri siya ng isa sa mga lokal na doktor.
Sabi niya, nangayayat 'yong bata.
Bilang ng doktor, higit 80 na mga peklat, marka, at pasa sa likod at upper torso
'yong natamo niya habang kinakaladkad siya sa disyerto.
At sabi niya sa akin, magkaiba 'yong estado ng paggaling ng mga sugat
at inaabuso siya ng mga staff ng programa.
Ano'ng naramdaman mo noong nalaman mo?
Sama ng loob. Nagalit ako, kasi sinabi ko sa staff,
"Pag nanakit o nang-abuso kayo ng bata rito,
ako'ng makakaharap niyo.
Magtutuos tayo."
Ibig kong sabihin, ang ibang ginawa namin, puwedeng magmukhang mapagsamantala.
Aayusin mo na'ng pagtrato mo sa mama mo, tama?
Madaling lumabo 'yong pagkakaiba.
Tingin ko, walang dapat mabugbog,
pero may oras at lugar para sa itinuturing kong corporal punishment.
Isang palo, alam mo iyon? Minsan, nakakatulong 'yong magandang palo.
-Naiintindihan niyo? -Opo, sir.
-Di ko kayo marinig! -Opo, sir.
Sorry, makaluma siguro ako, pero likas sa taong kailanganin 'yong mga hangganan.
Kundi, magkakaroon tayo ng anarkiya, at di gumagana 'yon.
Di dati, di kailanman.
May tumawag mula sa programa, dinala raw si Matthew sa ospital,
naisip ko, "Nasa pangangalaga siya ng ospital,
kaya ayos lang siya."
Kaya lumipad ako. Sinundo ako ng ilan sa mga taga-Challenger.
Sila 'yong nagbayad ng hotel.
Pero noong nakita ko si Matthew, tapos na. Umuwi na kami.
Naintindihan kong di ligtas 'yong sitwasyon, ano, sa una pa lang.
'Yong pinakamahirap sa pananatili roon?
'Yong alam kong gawa iyon ng mga magulang ko.
Noong 1989, higit sa $16,000 'yong binayad ng mga magulang ko sa programa.
Kaya di ko… Ano, malaking pera iyon noong 1989.
Sa nakaraang tatlong taon,
ayon kay Cartisano, halos 800 bata ang dumaan sa programa,
halos sampung milyong dolyar ang halaga.
Matalino si Steve. Alam niyang malaki 'yong kita roon.
Bakit natin sisisihin 'yong negosyanteng kumikita?
Malaki 'yong kinita niya.
Lumalabas siya. Bumibili siya ng engrandeng bahay.
Nakatanggap ako ng radyo!
Nagrenta siya ng kotse. Isang beses, nagrenta siya ng Lamborghini.
Salungat talaga ito sa, "Sinusubukan lang naming tulungan 'yong mga bata."
Alam mo 'yon?
Sobrang garbo nito.
Hindi ako kasali sa pananalapi.
Alam ko lang na sapat 'yong kinikita namin,
at maraming pera 'yong pumapasok, tingin ko,
pero marami rin 'yong lumalabas.
Mahal talagang patakbuhin 'yong mga programa.
May nahanap kaming bahay sa Utah.
Malaking bahay iyon, mga 604 square meters.
Ano sa tingin mo, Jen?
Bumili ako ng kabayo, at nangabayo na ako.
Kaya ayos 'yong mga bagay, at mukhang matagumpay iyon.
Doon siya nagsimulang maligaw ng landas.
"Fiftymile Mountain" iyang bundok.
Tumatakbo 'to ng 81 kilometro hanggang sa Lake Powell.
Ito rin 'yong Kaiparowits Plateau.
Di talaga 'to magandang lakarin ng mga bata.
Mabilis maging nakamamatay ang tanawing ito.
Nagmamaneho kami ng isang sheriff…
noong tinawagan kami ng Richfield dispatch,
may isang babaeng kalahok sa Challenger Foundation
na parating sa Panguitch hospital.
Sa opisina sa Provo,
nakatanggap kami ng tawag mula sa ibang mga kampo rito na nagkaroon ng insidente.
Kinuha ni Steve iyong telepono para tanungin kung ano'ng nangyayari,
at nagbago 'yong kilos niya.
Medyo seryoso 'yon.
Iniwan namin ang lahat.
Lumipad kami pababa.
Di namin alam iyong kondisyon niya. Alam lang naming seryoso iyon.
At lumapag kami sa harap ng ambulansya.
Nag-CPR sila sa kanya, at nakakabit na siya.
Tiningnan siya ng physician assistant,
at wala pang 45 segundo, tinawag na niya. Sabi niya, "Wala na siya."
Nanlumo si Steve dahil doon.
Sobrang nasaktan siya roon.
May parte sa kanya na sinisisi 'yong sarili niya
dahil programa niya 'yon,
at siya 'yong nagdadala ng mga bata sa programa,
pero alam niya rin na di niya 'yon kontrolado.
Di siya nagtagal sa southern Utah, sa puntong iyon,
alam mo, kaya naisip niya siguro
na wala na siyang magagawa noon, talaga,
na magpapabago ng resulta.
Tatlong araw lang si Kristen Chase sa baku-bakong Kaiparowits Plateau.
Nahimatay siya at namatay matapos ang 8 kilometrong paglalakad.
Kilalanin niyo si Sharon Fuqua.
Ipinadala ni Sharon ang anak nilang si Kristen
sa kampo sa kagubatan noong bumagsak sa ika-10 baitang
at nag-overdose sa antidepressants si Kristen. Labing-anim na taon siya noon.
Si Sharon, siyempre, walang idea
na di na niya makikitang buhay ang nag-iisa niyang anak na babae.
-Mukhang pilya siya. -Oo.
SHARON & DAVID INA AT KAPATID NI KRISTEN
Malambing at kawili-wili talaga siya at…
-Mahilig siyang mag-dress up at… -Oo, naging hilig niya nga 'yan.
Pero kalaunan, nagbago lang bigla 'yon.
Nagrebelde siya.
Oo, naging rebelde siya. Oo.
Nahihirapan lang siya noon.
Hindi talaga namin alam ano'ng gagawin.
Sa ikaapat na linggo, apat na araw silang mag-isa.
Wala na'ng droga sa sistema nila. Gusto nilang umuwi't maging mga anak
sa mga magulang uli, makapag-aral.
Kaya lang, alam mo na… Tingin mo makakatulong.
Lumaki ako sa pamilyang nagsasaka rito sa malupit na disyertong probinsya.
Alam at nauunawaan ng mga taong pinalaki sa lugar na ito
kung gaano kalupit 'yong disyerto.
Nasa pagitan ka ng water holes, na puwedeng 16 kilometro.
Wala masyadong training ang staff.
Mga dating kalahok sa Challenger 'yong ilan.
Naging malinaw sa akin na kapahamakan 'yong kahahantungan nito.
Kane County Sheriff's Department officers, nag-raid sa Challenger Foundation offices.
Inaasahan ng mga opisyal na sa tulong ng records,
matutukoy nila ang mga ikakaso laban sa foundation.
Sa puntong iyon, sabi ko, "Aalamin ko ang puno't dulo nito,
at aayusin natin ito."
Si Max Jackson ang sheriff ng Kane County kung nasaan ang Challenger.
Binabaha raw siya ng mga reklamo mula sa mga magulang sa buong bansa.
Kinuha ng kasong ito 'yong buhay ko.
Hangga't nandiyan sila, magiging abala ang mga pulis.
Nagdesisyon ang Kane County officials na sirain ako.
Kung di nila ako makausap sa personal, gagamitin nila 'yong programa.
Nagpapadala ka ng tao sa disyerto, at nahihimatay sila roon,
at nagpapakita sila ng heat exhaustion, dapat gamutin mo.
Di lang nangunguna ang pioneers, pinupuntirya rin sila.
Tagapagtanggol ako ng mga programang ito.
Maraming buhay ang nagbago, maraming magulang ang nagpapasalamat,
kaya di ako magpapadikta sa mga makitid na opisyal
na di naman pumupunta para magsiyasat.
Malaki ang posibilidad ng pang-aabuso roon at isa pang pagkamatay.
Kinasuhan ng Kane County si Cartisano at ang Challenger Foundation
ng negligent homicide.
ANG NEGLIGENCE, KASAMA PERO HINDI LIMITADO SA MGA SUMUSUNOD:
Kung nahatulan si Steve, makukulong siya. Walang duda roon.
At di siya mapapabuti sa kulungan, kaya nag-alala talaga siya.
Dahil alam niyang kung matalo siya sa paglilitis, makukulong siya
at iiwan niya ang isang batang ina na may apat na maliliit na anak.
Kumusta ka?
Inaasahan namin na maraming putik ang ibabato, at handa kami.
Gusto lang nilang wasakin siya.
Walong batang Challenger ang nagsabing sinaktan, ginutom, at itinali sila sa puno
ng program supervisors.
Siyam na bilang ng child abuse ang inihain
laban sa Challenger Foundation, mula sa pagtatali sa mga bata sa puno
hanggang sa pagkaladkad sa kanila sa lupa.
Mga demanda.
Nagsimulang dumami 'yong mga demanda.
Dahil sa mga demanda, nagkaroon ng negative publicity mula sa buong bansa.
Ayon sa Challenger officials, nawalan sila ng milyon-milyong dolyar.
Hanggang $16,000 'yong ginastos ng mga pamilya sa Challenger.
Pero isa sa mga pangunahing pondo ni Cartisano
'yong pagsingil sa insurance companies ng mga magulang
para sa "paggamot" sa mga bata.
Biglang binabawi 'yon ng insurance companies
kasi nakikita nila 'yong balita, at naiisip nila, "Teka."
Mahalaga ito sa akin kasi marami pa akong kilalang bata
na naabuso sa mga programa. Dapat maitigil na 'to.
Isinara 'yong programa.
Wala kaming kita. Nagtrabaho ako sa Sears.
Ginugol namin ang sumunod na taon at kalahati hanggang dalawa
para labanan 'yong kaso sa korte.
Muling sinubukan ng prosecutors na patunayang inuna ni Cartisano ang kita
kaysa sa kaligtasan ng mga batang tinutulungan niya dapat.
Dalawang taon na silang nagsisinungaling. Sila'ng pinakasinungaling na nakaharap ko.
Ang kaso nila, pinagod sa hiking si Kristen Chase
at namatay sa exertional heatstroke.
Sa resulta ng autopsy,
nakita sa mga lamanloob niya
'yong mga palatandaan ng exertional heatstroke,
pero naaayon din ito sa mga ibang dahilan ng pagkamatay.
At iyon lang ang kinailangang ipakita. Di iyon exertional heatstroke.
Wala na'ng homicide count.
Di ako doktor, pero dinala siya rito sa mataas na disyerto,
1,829 meters iyong taas, 100 degrees iyong temperatura,
wala sa kondisyon, at pinilit magmartsa.
Naniniwala akong pabaya siya,
at 'yon ang nagdulot ng pagkamatay ni Kristen Chase.
Matagumpay kami sa nagawa namin.
Tinahak niya ito, tinahak ko ito, at pareho kaming nandito.
Sa pagkakaintindi ko, Mr. Cartisano,
may mga kasong kriminal na isinampa laban sa iyo para sa negligent homicide.
Tama iyan.
Kasalanan ba ng Challenger Foundation mo ang pagkamatay ni Kristen Chase?
Di ko siya kilala. Malayo ako, 805 kilometro, noong hinimatay siya.
Pero sa kaso niya, sa siyam na kaso ng child abuse,
sa iba-ibang kasong isinampa at sa aksiyon ng IRS laban sa 'yo…
May hinuha rito…
Maayos at kalmado ka
para sa lalaking humaharap yata sa katapusan ng mundo mo.
Sa araw ng paghahatol,
pinalabas ng hukom ang jury para mag-usap.
Mukhang di pabor iyon kay Steve Cartisano.
'Yong mga kondisyon ng pagkamatay niya, nagpahiwatig na pinilit siyang maglakad
nang walang tubig sa matinding init.
Umaga sila lumabas,
di sila bumalik na may hatol hanggang sa gabing iyon.
Marami siyang lalabanan noon
kasi kailangan niyang patunayan sa korte na aksidente iyon.
Dumadating ang jury, at tinatanong ng hukom, "Ano'ng hatol niyo rito?"
"Not guilty, not guilty, not guilty, not guilty."
Lumabas kami. Ano, kapana-panabik iyon.
'Yong pagkakamali ng defense lawyers minsan,
sinusubukan nilang patunayan 'yong alternatibong teorya ng kaso.
Mali 'yan.
Kailangan mo lang ipakita
na mali ang teorya ng prosecutor sa kaso.
NAGPABAYA
Di ka sigurado kung ano'ng ikinamatay niya.
Hula naming toxic shock syndrome 'yon.
Hula naming septic shock 'yon.
Hindi iyon exertional heatstroke,
o kahit papaano, may reasonable doubt.
Malaking ginhawa 'yon.
Ginhawang di mailarawan.
Kinailangang matapos ito, at ginusto ko iyan.
Pagkatapos ng dalawang taon, masaya akong tapos na ito.
Pakiramdam namin, sagot iyon sa panalangin.
Hindi pa rin ako makapaniwala.
Ano, 32 taon na'ng lumipas?
Miss na miss namin siya.
Sobra.
Walang may pananagutan doon. Isang bagay 'yon na nangyari.
Di ko alam kung malamig pakinggan o hindi, pero ito'ng realidad.
MGA KRITIKO NI CARTISANO
Ayaw na namin ng publicity noon.
Ayaw na namin ng stress at hirap.
Nag-aalala ako sa mga anak ko at sa mga epekto nito sa kanila,
at ginusto ko na tumigil na siya sa youth programs.
Pero parang di niya talaga alam kung ano pa'ng puwede niyang gawin.
May talento ako pagdating sa mga bata.
Naiintindihan ko sila. Galing ako roon.
Kung may problema sila, sasabihin ko, "Magkompara tayo, pare."
Gusto mong pag-usapan ang mahirap na buhay? Isa-isahin natin.
At nalampasan ko 'yan. Kakayanin mo rin.
Ito si Steve noong mga apat o limang taong gulang yata siya.
Si Inez 'yan.
Noong sanggol siya,
ipinamigay siya ng mama at papa niya,
at inampon siya ng mag-asawang Troy at Inez.
Nanlumo siya
noong kinuha si Steve ng natural na mama at papa niya
noong dalawang taong gulang siya.
Ano'ng karanasan at training mo para rito?
Iba-iba. Hinubog ako ng mga paghihirap mula sa pinanggalingan at buhay ko.
Adik sa heroin 'yong mama ko, nakulong na siya.
Pinatay siya noong 17 ako.
Mainitin iyong ulo ng papa ko. Pananakit iyong solusyon niya sa mga problema.
Nahirapan siya sa junior high at high school.
Hindi madali 'yon.
Ayaw niya talagang pumasok sa concrete business ng papa niya,
kaya sumali siya sa Air Force.
Binago no'n iyong buhay niya at doon niya nakuha iyong kumpiyansang meron siya.
'Yong kombinasyon ng boot training at survival experience
at mga karanasan niya sa Air Force,
nakatulong 'yong mga iyon para mas maging responsableng tao siya.
Kaya naniwala talaga siya na magandang paraan 'yon
para makatulong sa mga bata
na lumakas ang kumpiyansa nila sa sarili at mapabuti ang mga desisyon sa buhay.
Pero ngayong tapos na 'yong kaso sa korte, napawalang-sala siya…
Ginusto kong humanap siya ng ibang paraan para buhayin ang pamilya.
-At ginawa niya? -Hindi.
Hindi.
Tumaas nang higit sa 25% ang violent crimes ng mga kabataan sa US
sa nakaraang dekada.
May naamoy akong marijuana. Di nagsisinungaling ang ilong ko.
Dumaing pa rin 'yong mga magulang sa '90s, "Ano'ng gagawin ko sa batang ito?"
Mukhang totoo. Mahilig sa marijuana ang mga bata.
Baka gaya pa nga sa dating henerasyon.
Alam ni Steve na maraming pamilya pa rin 'yong matutulungan ng wilderness programs
pero kahit saan siya magpunta,
hinaharangan siya ng social services department.
Na-blacklist na siya.
Pero si Cartisano, tingin ko, natutuwa
na lagi siyang nakakaisa sa mga awtoridad
at nabibihisan ito sa susunod na lugar kung saan walang nakakakilala sa kanya.
Hi, guys. Kumusta? Alam kong pupunta kayo.
Kaya, kalaunan, pumunta siya sa Virgin Islands.
Sa Saint Thomas yata iyon.
Bilang reporter, sabi ko, "Huhulihin kita."
"Susubukan ko," kasi walang ginawa ang mga korte.
Korte lang ng opinyon ng publiko ang meron.
Baligtarin mo'ng isang bato, may isa pang babaligtarin sa ilalim.
"Steven Cartisano, ng ipinagbawal na Challenger Utah Wilderness Therapy Program
pagkatapos mamatay ng isang babae na nasa pangangalaga niya sa disyerto,
nagbabalik na sa negosyo.
Ngayon, pinapatakbo niya ang programang Health Care America."
Ginagawa pa rin niya 'to.
Noong una kaming nagkakilala, nag-aaral siya ng pelikula,
kaya ginamit niya 'yong karanasan niya para gumawa ng sales video.
Gumawa siya ng sobrang ganda at pulidong video na may mga aktor.
Kadalasan, 'yong uri ng pagrerebelde sa una,
di pa talaga halata, ganoon.
Medyo mabagal lang sila. Hinihila nila 'yong mga paa nila.
Ayaw lang nilang maging maayos.
Sa halip na mag-hiking, inilalagay iyong mga bata sa bangka, 'no?
Tama? Iyon ang nangyari.
Uy, ano'ng ginagawa mo?
Uy, kumalma ka.
-Huminahon kayo. -Dan!
Sabi ko, "Sandali."
Wala siyang pakialam na napawalang-sala pa lang siya
para sa negligent homicide sa 16-anyos na babae sa pangangalaga niya,
ano'ng ginawa niya? Nagbibiro ka, di ba?
Dan!
Natural, sa ganitong programa,
may mga batang mas agresibo kaysa sa iba.
Si Dan, lalo na, agresibo talaga.
Dinala ni Steve sa susunod na level at sinabing, "Tataasan ko pa'ng singil."
Nagbago 'yong konsepto mula sa hubad na disyerto ng Utah
at pagsasanay ng survival skills
hanggang sa naging parang isang nakakaaliw na cruise sa Caribbean.
Magbabantay at tutulong ako. Pero di ko gagawin para sa 'yo.
Kung di mo aayusin, magdurusa ka kasama nito.
Naglalapag sila ng angkla kung saan,
at bumababa sila sa bangka saglit,
pero siyam sa sampung beses, walang ibang tao.
Alam niyo'ng patakaran. Magkasama sa pag-hike…
-Di na sila kailangan. -Magkasamang kakain. Iyon ang patakaran.
Naakit niya 'yong ilan sa pinakamayayamang pamilya sa kasaysayan ng Amerika.
'Yong Rockefellers.
'Yong apo ng yumaong gobernador ng Arkansas,
pinadala siya roon,
lahat, naniwalang lehitimo at maaasahang programa 'yon
na nagpatino ng mga bata,
nagpabalik sa kanila bilang magalang at bagong tao.
Kinailangan naming harapin ito sa simple't kontroladong paraan.
Parang kinailangan naming pagdaanan ito. At maayos ang resulta. Napalapit nga kami.
Nagpatingin ako sa doktor, at binanggit niya 'yon…
tingin ko, sa mama ko…
at nakuha namin 'yong HealthCare America video.
Ano ba'ng gusto mong gawin?
Di ko alam. Gusto kong lumaya o ano.
Relasyon 'yong susi sa therapy ng isang bata,
at kung wala 'yang relasyon…
Nakakaengganyo talaga 'yong pelikula.
…makamit 'yong kaya dapat nila.
Noong kabataan niya, di talaga makontrol si Adam.
Di niya kayang harapin ang mama niya.
Ilang beses yata, binato niya ng kutsilyo.
Naaalala ko 'yan.
Galit na bata ako noon,
at tingin ko, ginawa kong palusot 'yong pagiging ampon para maging ganoon.
Desperado na kami at kinailangan naming kumilos.
Lahat kayo, alam kung bakit kayo nandito. Di niyo pinapanagutan ang mga kilos niyo.
Oras na para matuto kayo.
Kailangan ko ng gabay sa buhay ko kasi wala talaga ako no'n.
Laging nagtatrabaho ang papa ko.
Kaya lumipad ako papunta sa Saint Thomas.
Handa na ako sa kakaiba.
Handa na akong tumino, ayusin 'yong sarili ko.
Sa susunod na anim at kalahating buwan, talagang nabago ako ng programa.
Binago nito ang lahat.
Una kong nakilala si Steve noong pumunta ako sa Costa Rica.
Matagal na si Adam doon.
Di pa namin siya nakita, naisip nilang mabuting bisitahin siya.
Ano'ng sasabihin mo sa papa mo kung nandito siya ngayon?
Yayakapin ko siya.
-Lumingon ka. -Lingon. Nandito ako.
Ano, sobrang emosyonal no'n.
Di ako emosyonal na tao, pero nadala talaga ako no'n.
Naisip kong bumisita.
Karamihan sa mga nakakausap ko na dumaan sa mga ganito…
di mo mababanggit nang di mo nararamdaman ulit 'yong trauma
sa loob ng di bababa sa limang taon.
Oo, laki sa layaw kang bata, pero walang may pakialam.
Kung walang pakialam sa 'yo ang magulang mo,
walang may pakialam.
Parang, sino'ng nagpapadala ng anak nila sa ganoon?
Ano, sinundo ako ng mga magulang ko,
at ayaw lumapit ng mama ko kasi mabaho ako. Sumakay kami sa kotse.
Ibinaba niya 'yong bintana, "Naku, ang baho niya."
Sabi ko noon, "Leche, ano 'to?" Parang, "Ano ba'ng problema niyo?"
Di ko makakalimutan noong natapos mo'ng programa.
Matagal ka nang walang bisyo noon.
-Oo. -Bumalik ka sa Atlanta, at ano lang…
Isang linggo lang, umulit ka na.
Hindi, isang buwan muna yata 'yon, tapos bumalik na ako sa dati kong gawi.
Oo, kaya wala masyadong nagbago.
Sa totoo lang, dapat iniwan kita roon buong buhay mo.
'Yon, alam mo na…
-Buong nalalabing buhay ko? -Oo, sa kagubatan.
'Yong una kong lead, galing sa research station
sa isla ng Saint John.
'Yong sabi nila sa akin, may mga bata at ilang matatanda na sumakay sa bangka
at sinabing nandoon sila para sa isang pagsasanay
para sa isang organisasyon na tinatawag na Health Care America.
Pero napansin nila na marumi 'yong mga bata,
at parang walang sistema roon.
'Yong lider ng research station,
tinawagan 'yong tanggapan ng lisensya sa negosyo sa US Virgin Islands,
at wala raw Health Care America
na lisensyadong magnegosyo sa US Virgin Islands.
Tagong operasyon talaga 'yon.
Walang mga permisong ibinigay.
Walang pagkilala mula sa law enforcement.
Walang isinagawa na public health inspections.
Sumulpot lang sila, at bigla na lang,
umangkla, at nagsimulang magsagawa ng "wilderness therapy" sa tropics.
At noong, malapit na'ng mga awtoridad,
nagpapasya si Cartisano na umalis na.
Naglalayag mula sa Saint John ang kapitan, papunta sa isla
na halos walang nakatira.
Itong mga bata, di talaga nila alam ano'ng nangyayari.
Para silang mga preso sa lumulutang na therapy camp
na wala naman talagang therapy.
At ilang buwan silang nasa karagatan.
Hi, Dad. Mahal ka namin.
Iba 'yong Paskong wala ka. Miss na miss ka na namin.
-Bye, Dad! -Bye!
Siyam na buwan ako sa Health Care America. Di namin alam kung saan kami papunta
o kung gaano katagal kami roon o kung ano'ng plano.
At parang lagi kaming may sinusubukang puntahan,
palipat-lipat lang kami ng isla,
at sakto lang 'yong oras para kumuha ng mga kailangan.
Mula Virgin Islands, pumunta kami sa Puerto Rico, Mona Island.
Dominican Republic.
Haiti, tapos pumunta kami sa Jamaica.
At pumunta kami sa Venezuela at Cartagena, Colombia.
Hindi magkalapit ang mga lugar na ito.
Literal na nagkalat sila sa buong Caribbean.
Natakot lang ako sa mangyayari.
Iyon… Mahirap talagang ipaliwanag 'yon.
Di mo alam kung kailan ka uuwi,
pakiramdam mo lang, habambuhay na 'yon.
Pakiramdam mo, kailanman, di ka magiging sapat para umuwi.
Nalaman kong lumiit 'yong programa sa limang bata na lang
sa isang catamaran.
At pagkatapos ng ilang linggo, malapit na sila sa Puerto Rico.
Nagpasya ang ilang bata, "Kailangan nating umalis dito."
Naghanap sila ng maniniwala sa kanila, ng makakausap,
parang, "Uy, kakatakas lang namin. Tulong!"
Sa sobrang pagod ng kapitan sa pagtakas nitong mga bata,
nagdesisyon siya, "Itatali ko'ng mga bata sa kotse at ang leeg nila sa lubid,
at itatali ko'ng lubid sa kotse para di sila makatakas."
Dumating ang mga awtoridad ng Puerto Rico,
akala nila, isang organisadong krimen iyon, isang hit.
Umuwi ang mga bata at sinabi sa mga magulang nila,
"Alam mo kung saan mo ako ipinadala?"
Nasangkot ang mga awtoridad, ang Puerto Rican Public Health.
Sa madaling sabi, walang permit, walang authorization para gawin iyon,
at ginawa ulit ni Cartisano 'yong "tough love tapos iwan" niya.
Naglaho siya.
Sa pananaw ng pag-uulat, iniisip ng lahat na magtatago siya.
Hahanap siya ng ibang bokasyon.
Nawala sa amin ang lahat.
'Yong pera na dumarating at ginagamit niya noon para sa programa,
alam mo, di ko naaalalang nakita ko 'yon.
Alam ko noong naghihirap na kami.
Alam mo, "Di natin mabibili iyan. Di natin magagawa ito. O iyan."
At noon, di ko pa gaanong naiintindihan.
Oo, walang-wala kami.
Magaling ang papa ko. Siya 'yong pinakamatalinong taong nakilala ko.
Marami sana siyang nagawa.
Kaya sabi ko, "Dad, iba na lang 'yong gawin mo."
Nagalit ako sa kanya kasi ginusto kong iba'ng gawin niya
para maging normal ang buhay namin. Iyon ang gusto ko para sa pamilya namin.
Ang galing naman.
Oo. Hi.
-Hi. -Hi.
Matitingnan mo ba'ng dinosaur sa taas?
Oo, ang galing mo.
Sa ikalawang baitang, mahiyain si David.
Puwede kang tumalikod at humarap sa pader? Dito.
Pero noong 12 siya, sumama na siya sa mga bata
na mahilig uminom at mag-party at humithit ng marijuana at iba pa,
at mabilis siyang… Nadiskubre niya yata na nawawala ang pagiging mahiyain niya.
Nalulong na siya.
Wala siyang, ano, tigil…
Walang limitasyon si Dave, 'no?
Gusto niyang humithit lagi hangga't kaya niya, anuman ang mangyari.
Lumala lang 'yon. Nalulong na talaga siya sa droga.
Mahirap talaga 'yon. Full time 'yong trabaho ko.
Kumuha ng mga raket si Steve.
Kumbinsido pa rin si Steve Cartisano
na magandang negosyo 'yong wilderness therapy.
Kaya nakipag-ugnayan si Steve sa ilang negosyante
na gustong magsimula ng programa sa Samoa.
Naging consultant na si Steve.
Pero ang legacy ni Steve Cartisano, nakahabol na kay Steve Cartisano,
kaya ipinakilala niya 'yong sarili niya bilang Steve Michaels.
SI STEVE MICHAELS, SI STEVE CARTISANO
Napatakbo ni Steve 'yong programa sa Samoa.
Kaya nagdesisyon kaming ipadala si David.
Nagpadala kami ng dalawang tao roon para dukutin siya,
gaya ng ginawa namin sa iba, at ipinadala namin siya sa Samoa.
Ano ito? Ito 'yong entrance?
Ito iyong "guard" kuno.
Sinisiguradong walang papasok na di dapat.
May karatula roon.
Oo. 'Yan ang karatula. "Pacific Coast Academy."
Ibang-iba sa maiisip mo mula sa brochure.
Ibinenta 'yon sa brochure sa mama ko. Maganda 'yong brochure.
Mukhang magbabakasyon ka.
Nasa 25 hanggang 30 libong dolyar iyon, depende sa bata.
At paano nabili ng mama mo?
Ibinenta niya 'yong bahay namin, isang malaking pagbabago para sa amin.
-At kumusta iyong ibang mga bata? -Kilala ko iyong isa sa kanila. Si Amber.
Kakilala ko siya sa Costa Mesa.
May mutual friends kami, at magkasundo kami.
Nagkatinginan kami at sabi namin, "Tangina! Paano nangyari ito?"
"Sa lahat ng lugar, paano napunta rito sa Samoa 'yong kakilala ko mula sa amin?"
Masaya ako noon. Gumaan 'yong loob ko.
Nakilala mo si Steve Cartisano?
Isang beses.
Sumulpot lang siya para bisitahin 'yong anak niya,
nakapagtataka nga na ipinadala niya 'yong anak niya sa isang kampo niya.
Sabi ni Steve Cartisano, "Tulungan mo iyong iba, ituro mo'ng alam mo,"
at sabi ko, "Parang junior staff?"
Sabi niya, "Oo." Gusto ng lahat na maging junior staff.
Nasa tuktok ka. Mas magandang trato, mas masarap na pagkain.
Ako'ng mag-aatas ng dapat gawin, at
mamimilit kung ayaw ng mga tao.
Inalukan ako ng lalaking ito ng mas madaling buhay. "Oo, gagawin ko."
Umasa talaga 'yong papa ko.
Maayos na talaga si Dave.
Mas consistent na 'yong trabaho ng papa ko.
Ayos na'ng lahat, at pagkatapos, siyempre, tulad ng dati, sumabog…
Tinawagan ako ng abogado
na may videotape
na ginawa ng isang mag-ama na kasama sa programa
na gusto nilang makita ko.
Kaya binisita ko 'yong abogado sa opisina niya.
Diniliman nila at kumislap pabukas 'yong TV,
at pangit 'yong kalidad ng videotape,
pero halatang kinunan 'yon sa gubat,
at tingin ko, 'yong unang impresyon ko,
parang makikita mo'ng ganoon sa isang Vietnamese POW camp.
Oo, isa't kalahating buwan akong ibinukod dahil sa pagiging masamang impluwensya.
Wala iyon. Nakuha ko'ng record.
Tatlo't kalahating buwan, baby.
Halata ngang mga bata sila. Nangayayat sila. Marurumi sila.
Binalot sila mula ulo hanggang paa ng mga kagat ng insekto.
Kahit gaano ako kasama, di ko deserve na bugbugin.
Oo, ako rin.
Talagang namuhay sila na parang mga hayop.
Halos isang taon na ako rito.
Pitong beses na akong binugbog dito.
Mama, Papa, gusto ko nang umuwi. Salamat.
-18 ka? -18 ako. Ilegal na itago ako rito,
pero ayaw nila akong pakawalan.
Ito'ng kama ko, at ito'ng kay Brandon.
Mga bato ito at kaunting dayami.
Hubad 'yong lugar pagdating ko. Clearing lang iyon sa gubat.
Itinayo 'yong lugar ng ibang mga bata.
Gumawa kami ng mga kalsada. Naghukay kami ng mga kanal para lagyan ng mga tubo.
Naglagay kami ng mga imburnal.
Inilagay namin ang lahat, 'yong general infrastructure
para mapagkakitaan 'yon ng mga may-ari ng lupa.
Forced labor camp 'yon.
Paglayas niyo, ano'ng nangyari noong ibinalik kayo?
Binugbog nila kami at di kami pinatulog…
nakaluhod lang kami, nakataas 'yong kamay.
Iyong nagmarka sa akin noong makita ko'ng video,
ito'ng pinakamadilim na kabanata sa buong Cartisano saga na naaalala ko.
Mas karumal-dumal 'to.
Iyong pang-aabuso, iyong sitwasyon, iyong mga kondisyon, parang mas malala.
Hi. Ako si Amber Michelle. Sasabihin ko ba kung gaano na ako katagal dito?
-Oo. -Halos 16 buwan na ako rito.
Sa panahong 'to nitong nakaraang taon,
itinali 'yong mga paa ko,
hinampas ako, at…
Lintik! Nakikinig 'yong staff. Pupunta sila rito ngayon.
Ayos lang iyan.
Naglilinis kami ng mesa noon.
Nilinaw kong tapos na ako.
At tinawag ako para kausapin ng lider ng kampo
noong oras na 'yon.
Sinabi niya na pupunta ako sa iso, sa isolation.
Tiningnan ko siya at sinabing, "Hindi. Hindi iyan…"
Sabi ko, "Di ako nagkamali. Di ako pupunta."
Tapos, bigla na lang, may apat na estudyante roon.
Binaligtad nila ako hanggang nakahandusay na ako.
Tapos hinila at itinali nila 'yong mga braso ko.
Nagdesisyon lang sila na itali pati 'yong mga paa ko.
Di nila pinagawa sa staff kasi alam nilang child abuse,
kaya sa mga estudyante na lang.
Sino'ng tinutukoy mong "sila"?
Kurt.
Naaalala ko, itinali ko siya sa poste sa kubo.
Di ako bahagi ng unang pananali sa paa.
Ilang oras ko siyang nakasama, at naging purple at blue na'ng mga kamay niya,
kaya noong ako na, pinakawalan ko siya, 'no?
Medyo pinalaya ko siya, pinagalaw ko'ng mga kamay niya,
at gumabi na, at wala masyadong tulog.
Kaya ano'ng dapat naming gawin? At sabi ng staff, "Buhusan mo ng tubig."
Nagsimula sa maliliit na tasa ng tubig.
Tapos, pitchers ng tubig.
Tapos sabay-sabay, limang galon ng tubig.
Di nila ako hinayaang huminga noong ginagawa nila 'yon.
Di ako natuwa roon.
Di ko ginustong gawin iyon sa tao,
pero di namin gagawin iyon
kung walang nag-utos sa aming staff na mataas talaga 'yong posisyon.
Noong nakatali siya, ipinaliwanag ko sa kanya.
Sabi ko, "Kalokohan ang lugar na ito. Scam ito."
Di dapat ito mangyari kahit saan, at alam niyang di ako'ng namuno,
kaya sa tingin ko, wala siyang nararamdamang masama sa akin.
Ano'ng naramdaman mo sa ginawa ni Kurt?
Trinaydor ako.
Ano, paanong di ka nakatanggi sa kanila?
Pagkatapos ng dalawang araw ng pagkagapos, dinala ako sa isang lugar ng isolation
na tinawag na "The Vow."
Nasa kabilang panig ng isla iyon, at doon…
Binugbog ka?
Pinagsamantalahan ako roon.
Alam kong ayaw niyang marinig ito, kaya…
Walang pinapuntang babae roon sa village. Ako 'yong una.
Pinatuloy kami roon sa… Sa hepe ng village 'yon.
Chief Tui.
Isang araw, noong nasa simbahan at nagtatrabaho 'yong buong pamilya niya,
kami lang 'yong nandoon,
at wala akong trabaho kasi Linggo.
At…
pinagsamantalahan na niya ako.
Naaalala ko, nakaupo ako.
Sinimulan niyang…
Parang… Nasa likod at braso ko 'yong kamay niya, at sinimulan niyang…
Sinimulan niya akong…
hipuan, at…
Ako…
Di ko alam ano'ng gagawin.
Alam mo na, kung itulak mo,
siya 'yong hepe ng village,
kaya parang, alam mo na, siya 'yong may kapangyarihan.
Pagkatapos ng ilang araw, sinabi ko sa pinuno ng kampo.
Pinalabas niya na pinapalaki ko lang 'yong mga bagay.
At paano ko nagawang pagbintangan si Tui ng ganoon?
Kaya mas matagal niya pa akong iniwan doon.
Halata naman, ayaw na ayaw ng Pacific Coast Academy
na makuha 'yong ganitong videotape
sa pag-aari nila kasi alam nila na makakasira ito sa kanila.
Kaya nakipag-ugnayan sa US Embassy 'yong magulang na gumawa ng videotape,
at sinabi niyang kailangan nilang umalis sa bansa ng anak niya
bago pa malaman ng staff sa PCA 'yong nangyari.
At napagtanto ng embahada na masama ito. Kriminal ito.
Kaya dumiretso agad siya sa airport,
at kasama nila 'yong isang staff mula sa US Embassy
na nagtago ng videotape sa isang briefcase.
Nakipag-ugnayan ang Pacific Coast Academy sa Samoan authorities sa airport,
sabi, "Wag siyang paalisin dala 'yong videotape."
Alam nila na di lang ito makakasama sa negosyo nila,
pero sinabi nila sa Samoan authorities
na pag lumabas 'tong videotape, makakasama ito sa turismo.
Kinuwestiyon ng Samoan authorities 'yong papa
at tinanong siya nang tinanong kung nasaan 'yong tape.
At sabi niya, "Naipadala ko na sa United States."
Kaya nakalampas siya sa security.
Nakakuha siya ng tape mula sa opisyal ng US Embassy,
at nakalabas siya ng Samoa.
Doon dumating 'yong news cameras, at medyo nagkagulo na.
Naaalala ko, may helicopter na umaligid sa bahay namin sa California.
Ano, sa taas mismo.
Walang tigil 'yon.
KABATAAN, INABUSO RAW WALANG DUDA SA VIDEO, DI MAKATAO
Nakadikit 'yong pangalan niya sa isang bagay na hindi siya… Parang…
Nakakagalit. Sa totoo lang.
Halos wala siya roon. Ibig kong sabihin, wala na siya sa puntong iyon.
Doon na sila pumasok at kinuha 'yong mga bata.
Nagtatrabaho ako sa US Embassy sa New Zealand noon,
at inabisuhan ako ng mga opisyal
na may problema sila sa kampo,
at kailangan naming puntahan at alamin 'yong nangyayari.
Di puwedeng pabayaan 'yong mga bata sa ganoong sitwasyon.
Nakapasok kami sa kampo.
Kaunti lang 'yong nandoon.
Kami lang 'yong nandoon,
at kinuha na lahat ng bata.
Halatang may nangyayari noon.
Naglakad kami sa paligid at may narinig kaming ingay.
Bumaba kami, at nakita namin ang isa sa mga bata roon.
Malubha 'yong sakit niya,
at nag-aatubili siya noong una
na magsabi ng kahit ano sa amin, takot sigurong gantihan siya.
Pero sa wakas, sinabi niya
na lahat sila, sadyang inilipat mula sa kampo.
Pero di namin alam kung saan. Di namin alam kung saan sila nagpunta.
Kakaiba talaga 'yong araw na iyon sa simula pa lang.
Mabait sila sa amin.
Mas mabait… Alam mo, kakaiba 'yon.
Dinala nila kami sa beach.
Naaalala ko, dumaan ako sa gitna ng gubat,
di ko pa rin alam kung ano ang mahahanap namin pagdating namin doon.
Iniisip ko, "Paano nila naihatid 'yong mga bata rito?"
Dapat saglit lang kami roon.
Tapos, bigla na lang…
'yong itim na SUVs na may mga itim na bintana,
isa-isang humarurot…
papunta sa amin.
Di ko alam saan galing. Basta nandoon na lang sila humaharurot.
Nasa beach 'yong mga bata.
Naaalala ko, tiningnan ko sila at naisip ko, "Grabe."
At may lumabas sa van…
at sinabing taga-American Embassy sila.
Akala ko, peke 'yon.
Imposibleng may nagmamalasakit nang ganoon.
Lalo na sa akin. Iyan… Imposible.
Itong videotape 'yong naging batayan para sa legal action.
Kinuha ng isang grand jury ang testimonya ng mga bata sa Pacific Coast Academy
at mga magulang.
At napapaisip ka sa lalaking naglabas ng videotape,
tinatanong nila siya, "Gaano ka katanga
na ipinadala mo'ng anak mo sa ganitong programa?"
At inilalabas niya 'yong isinulat ni Steve na Pacific Coast Academy brochure,
at binabasa niya para sa ano'ng klase ng bata ginawa ang Pacific Coast Academy.
At inilalapag niya, at sinasabi niya,
"Inilarawan nila 'yong anak ko. Kaya pinili ko ito."
Alam ni Cartisano 'yong mga pipinduting emosyon
para sa mga magulang na nasa krisis na naramdamang, "Wala akong choice."
Pero di talaga nanagot si Steve
dahil nagbago ang mundo. Nangyari ang 9/11, iba-iba ang inuna,
at si Steve Cartisano, sa kabila ng lahat ng ginawa niya,
di talaga siya banta sa seguridad ng bansa.
Kababalik pa lang ni Dave galing sa Samoa,
nagsimula akong mawalan ng kontrol.
Ibig kong sabihin, masyadong pasaway na teenager na ako noon.
Sumama ako sa mga kaibigan ng kapatid ko, at humithit na sila, at sumunod din ako.
Literal na umuwi ako galing trabaho, at wala na'ng TV ko,
at wala na'ng VCR ko,
at wala na'ng snowblower sa garahe
dahil nagnanakaw sila noon,
at, alam mo na, kinukuha nila 'yong mga gamit sa bahay
para ibenta, pambayad sa droga.
Kaya ngayon, may dalawang anak ako na lulong sa heroin.
Ito'ng mga bata sa crack house, o naglalayas, di makontrol.
At pag 25 na sila, lahat ng palusot kung bakit sila tumigil sa high school
o bakit sila nagdroga, di na mahalaga.
Maraming beses akong nag-overdose sa Seattle.
At nasangkot ako sa isang malala na car accident at naaresto.
Ilang beses kaming nagpiyansa para kay Dave
at natutunan naming mali talaga 'yon.
Kaya, noong naaresto si Catie, iniwan namin siya sa kulungan.
Dapat matuto iyong mga batang sagot nila iyong mga buhay at kilos nila.
Galit na galit ako.
Pareho kaming nakonsiyensya. Lagi kang napapatanong.
"Dapat ba iba 'yong ginawa ko? May nagawa ba sana akong iba?"
Naisip ko'ng magiging buhay ko kung wala akong babaguhin,
kaya sumali talaga ako sa recovery community,
at heto na tayo pagkatapos ng 13 taon.
Sa ikaapat na linggo, apat na araw silang mag-isa.
Wala na'ng droga sa sistema nila.
Gusto nilang umuwi't maging mga anak sa mga magulang nila at makapag-aral.
Patuloy na nahihirapan si David.
At nasaan siya ngayon?
Nakakulong siya, at mga tatlong taon pa siya roon.
Puwede kang tumalikod at humarap sa pader? Dito. Bumalik ka.
Oo.
At 'yan si Dad at Dave.
Mahirap iyon. Pagkalabas ko sa rehab, na-diagnose na may kanser 'yong papa ko.
Kanser na umabot na sa grade four, sa pagkaalala ko. Colon cancer.
Anim o pitong taon niyang nilabanan 'yon.
Kalaunan, lumaban pa rin siya at namatay sa atake sa puso,
'yon ang sabi nila.
At tatlong taon na'ng lumipas, tingin ko.
Hindi naman masamang tao si Steve.
Tingin ko, may panahon lang na naligaw siya ng landas.
Tingin ko, di siya masamang tao sa kaibuturan niya.
Mabuting tao siguro siya sa kaibuturan.
'Yong bahagi ng kuwentong kinaiinisan ko,
kahit napawalang-sala namin siya, di niya ako binayaran.
Di niya binayaran sa akin 'yong balanse niya, at nakakagalit iyon.
Di na siya nagparamdam.
Di ko malalaman 'yong nangyari sa kanya kundi sa production company niyo.
Nagustuhan ko si Steve.
Nagustuhan ko talaga siya hanggang napagtanto ko
'yong lahat ng ginawa niya.
Iyong nakuha niya sa 'yo, 50 libo siguro.
Siguro.
Ilang taon 'yong nakaraan, nag-Google ako ng "Challenger Foundation."
Gusto kong makipag-ugnayan sa ibang taong nakasali sa survival trips.
Doon ko nakita 'yong obituwaryo niya.
Naramdaman ko'ng pinaghalo na malalang pagkabigla at kalungkutan…
at galit.
MGA NAKALIGTAS SA CHALLENGER FOUNDATION
Iyon ang nagtulak sa aking magsalita
tungkol sa nangyari sa akin.
GUMAWA NG POST
HI SA INYONG LAHAT
Sa Hawaii 'yong unang programa na sinalihan ko.
May seksyong tinawag na Solo.
Pagkakataon 'yong Solo para matuto na kaya mong mabuhay nang mag-isa,
na kaya mo, ano… kaya mong lampasan 'yong mahihirap na bagay,
at ginawa akong "the runner" ni Steve,
at may walkie-talkie ako noon.
Takot na takot ako,
kaya sabi ni Steve, "Kung takot ka, at kailangan mo ako,
pindutin mo'ng talk button, at pupuntahan kita."
Noon, 13 taong gulang at mag-isa ako.
Kaya lumapit siya, at sabi niya, "May kailangan ka?"
At sabi ko, "Oo, magpapasalamat ako kung bibigyan mo ako ng lotion."
Sobrang tuyo ng balat ko.
Sorry, sandali lang.
Kaya nagdala siya ng lotion,
at nag-alok siyang pahiran 'yong likod ko.
At di ako masyadong komportable,
pero di naman 'yon masyadong kakaiba.
Pinahiga niya ako sa tiyan ko,
pumatong siya sa akin,
at pinahid niya iyon sa likod ko at minasahe niya 'yong likod ko.
Pagkatapos, pinabaligtad niya ako.
At ako…
Ayaw kong gawin, at nanigas ako.
At sabi niya, "Di ito malaking bagay. Bumaligtad ka lang."
At sinimulan…
niyang pahiran ng lotion 'yong balikat at dibdib ko.
At ibinaba niya 'yong mga kamay niya…
sa dibdib ko, at sinubukan ko na itulak 'yong mga kamay niya.
At sabi niya, "Di ito malaking bagay. Isipin mo na lang na papa mo ako."
At 'yong naisip ko lang, "Di ako hahawakan ng papa ko nang ganito."
Nakakatawa. Naisip ko kamakailan…
habang inaalala ko…
Sa katunayan, kausap ko'ng kaibigan ko,
at napagtanto kong lahat ng bagay
na akala kong talagang maganda at mabuti kay Steve,
grooming niya lang iyon sa akin. Noon, di ko pa alam. Kamakailan ko lang naisip.
Pagkatapos ng ilang taon, sinabi ko sa mama ko.
Hindi detalyado, siyempre.
Pero sinabi kong hinawakan niya ako at naging sexual siya sa akin.
May ginawa ba siya? Nagsumbong ba siya?
Hindi.
'Yong dahilan kung bakit hindi, pakiramdam niya,
may ginagawa si Steve na mabuti para sa mga bata
at ayaw niya, sa sarili niyang salita, na "makaistorbo sa proseso."
Napansin ko kung gaano niya kadalas gamitin 'yong salitang "manipulative."
Nakikita niyo, may iba't ibang paraan ng pagmamanipula 'yong mga bata.
O kung gaano niya kadalas inilarawan 'yong mga bata bilang master manipulators.
Master manipulators sila. Sinisisi nila sa iba 'yong mga problema nila.
Pinanood ko ngayong matanda na ako,
at napagtantong kong siya'ng pinakamagaling na manipulator sa lahat.
Magandang palusot 'yon, di ba? Ang pag-atake sa kredibilidad ng mga bata,
-kahit alam mong problemado na sila. -Di ito palusot. Katotohanan ang mga ito.
Maunlad na industriya pa rin ito. Marami 'yong nanggagaya ngayon dito.
Ipinasok ako noong 16 ako sa Wilderness Therapy Program
gaya ng pinuntahan ni Paris Hilton, at magkukuwento na ako.
Ibinenta ni Steve Cartisano 'yong trauma bilang lunas.
Kaya ginawa itong malaking industriya ng mga nanggagaya.
At sa gabi, kinuha ang sapatos ko at binalot ako sa tarp
at humiga sila sa dulo para di ako makagalaw.
Maraming tao, tingin ko, ang mararamdaman na, "Binago nito 'yong buhay ko,
pero baka di nga nakabuti."
Binuo nito kung sino ako ngayon. Malaki ang papel nito.
Adik ako sa droga noon, nagtutulak ng kariton sa kalye, walang tirahan.
At nabuhay lang ako dahil
alam ko kung paano mabuhay nang walang-wala.
Ginugol ko'ng buong buhay ko sa pagsisikap na mabuhay,
at inilagay ko'ng sarili ko sa mga sitwasyong kailangan kong mabuhay,
alam mo na, dahil iyon ang alam ko. Doon ako komportable.
Binabangungot pa rin ako tungkol sa lugar na iyon, at di ko maalis sa isip ko.
Kasama ko na ito buong buhay ko.
At kung puwede itong mangyari kay Paris Hilton at sa pamilya niya,
isipin niyo ang mga wala rito ngayon.
'Yong mga teenager, di lang mga batang nasa mga bahay natin.
Sila 'yong mga taong nagtitiwala sa atin.
Nangyari ito sa akin. Sinisigaw ko na ito sa loob ng 20 taon at wala pa ring epekto.
Lumago lang 'yong industriya.
NGAYONG TAON SA USA LIBO-LIBONG MGA BATA ANG SASALI
SA ISANG WILDERNESS THERAPY CAMP
DI HINAHAMON NG PAMILYA CARTISANO ANG PARATANG NG SEXUAL ASSAULT
PERO WALA RAW IYON SA PAG-UUGALI NG STEVE NA NAKILALA NILA
ANUMANG NEGOSYONG TINATAWAG NA CHALLENGER FOUNDATION, HEALTHCARE AMERICA
O PACIFIC COAST ACADEMY, WALANG KINALAMAN SA MGA IPINAKITA SA DOCUMENTARY
KUNG IKAW O ANG TAONG KILALA MO, NAKARANAS NG PANG-AABUSO,
MAY MAKUKUHANG IMPORMASYON AT TULONG SA WWW.WANNATALKABOUTIT.COM
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol