1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX

3
00:00:10,052 --> 00:00:13,389
Pierwszy raz zagrałam
w tej sztuce 10 lat temu

4
00:00:13,472 --> 00:00:17,852
dla 20 osób, głównie przyjaciół.

5
00:00:19,562 --> 00:00:22,940
Grałam w niej
podczas wyborów prezydenckich,

6
00:00:23,023 --> 00:00:26,277
przesłuchań w Sądzie najwyższym,
marszów i protestów.

7
00:00:31,198 --> 00:00:34,160
Gdy wychodzę, zmieniam świat.

8
00:00:34,243 --> 00:00:35,286
Cześć, dziewczyno.

9
00:00:35,369 --> 00:00:37,872
Nie mam pojęcia, co się wydarzy.

10
00:00:37,955 --> 00:00:41,834
Czym dla mnie
jest konstytucja?

11
00:00:47,173 --> 00:00:50,843
Dziękuję wam wszystkim,
że dziś przyszliście.

12
00:00:50,926 --> 00:00:52,970
Jestem Heidi. Witam.

13
00:00:54,180 --> 00:00:57,516
Gdy miałam 15 lat, podróżowałam po kraju,

14
00:00:57,600 --> 00:01:00,644
wygłaszając przemówienia
na temat Konstytucji USA

15
00:01:00,728 --> 00:01:01,812
za nagrody pieniężne.

16
00:01:01,896 --> 00:01:05,149
Wymyśliła to moja mama,
trenerka debatowania,

17
00:01:05,232 --> 00:01:06,901
aby mi pomóc opłacić studia.

18
00:01:06,984 --> 00:01:11,447
Jeździłam do dużych miast
takich jak Denver, Fresno.

19
00:01:11,530 --> 00:01:13,407
Wygrywałam sporo pieniędzy

20
00:01:13,491 --> 00:01:16,243
i deponowałam je na później.

21
00:01:16,327 --> 00:01:19,914
W ten sposób zapłaciłam
za całą swoją edukację wyższą.

22
00:01:20,790 --> 00:01:22,833
Dziękuję bardzo.

23
00:01:22,917 --> 00:01:26,545
Trzydzieści lat temu,
w uczelni publicznej, ale dziękuję.

24
00:01:27,087 --> 00:01:30,216
Kilka lat temu myślałam o Konstytucji

25
00:01:30,299 --> 00:01:31,550
z różnych powodów.

26
00:01:33,552 --> 00:01:36,555
Pomyślałam, że byłoby ciekawie
cofnąć się i zobaczyć,

27
00:01:36,639 --> 00:01:39,642
co mnie, 15-latkę,
tak urzekło w tym dokumencie.

28
00:01:39,725 --> 00:01:41,811
Uwielbiałam go. Byłam fanatyczką.

29
00:01:41,894 --> 00:01:44,814
Poprosiłam mamę,
żeby mi przesłała moją przemowę.

30
00:01:44,897 --> 00:01:46,273
A ona już ją wyrzuciła.

31
00:01:46,732 --> 00:01:50,236
Dziwne, bo wszystko chomikuje,
jak większość mam.

32
00:01:50,319 --> 00:01:54,365
Gdy miałam 12 lat,
ostrzygłam się tak, jak Annie Lennox,

33
00:01:54,448 --> 00:01:56,951
i mama do dziś ma torebkę z włosami.

34
00:01:57,993 --> 00:02:01,580
Ale wyrzuciła
moje nagrodzone przemówienie.

35
00:02:01,664 --> 00:02:04,083
Dlatego postanowiłam

36
00:02:05,334 --> 00:02:07,628
dać nowe życie tej przemowie

37
00:02:07,711 --> 00:02:09,505
i konkursowi na podstawie

38
00:02:09,588 --> 00:02:12,675
swoich wspomnień o sobie,
gdy miałam 15 lat.

39
00:02:14,969 --> 00:02:17,638
Oto kilka rzeczy, które pamiętam.

40
00:02:17,721 --> 00:02:22,977
Oprócz tego, że cały czas
byłam potwornie nakręcona...

41
00:02:27,022 --> 00:02:30,609
fascynowały mnie czarownice
i procesy czarownic z Salem,

42
00:02:31,277 --> 00:02:34,154
teatr, oto jestem, i...

43
00:02:34,238 --> 00:02:36,407
Dziękuję bardzo.

44
00:02:36,490 --> 00:02:39,743
I, co najważniejsze, Patrick Swayze.

45
00:02:41,287 --> 00:02:44,665
Oto American Legion Hall
w Wenatchee, w Waszyngtonie.

46
00:02:44,748 --> 00:02:47,501
Stamtąd pochodzę,
ze światowej stolicy jabłek.

47
00:02:47,585 --> 00:02:50,588
To małe miasteczko, trochę konserwatywne.

48
00:02:50,671 --> 00:02:54,466
To nie jest naturalistyczne
przedstawienie tej hali.

49
00:02:54,550 --> 00:02:58,387
Przyjaciółka Rachel pomogła mi
zrekonstruować to z moich snów.

50
00:02:59,138 --> 00:03:02,641
Przypomina to trochę
jeden z rysunków ofiar zbrodni.

51
00:03:03,726 --> 00:03:05,227
I zapomniałam o drzwiach.

52
00:03:07,313 --> 00:03:08,522
Jeszcze to.

53
00:03:08,898 --> 00:03:12,401
To ta książka, z której
przygotowywałam się do konkursu.

54
00:03:12,484 --> 00:03:15,362
Your Rugged Constitution. Jest wspaniała.

55
00:03:15,446 --> 00:03:19,742
Urocze rysunki objaśniają czytelnikowi
poprawki konstytucyjne.

56
00:03:19,825 --> 00:03:22,077
Polecał ją Herbert Hoover.

57
00:03:24,914 --> 00:03:28,709
Ostatnio zauważyłam,
że ten egzemplarz opublikowano w 1956 r.,

58
00:03:28,792 --> 00:03:31,462
więc nie ma w nim wszystkich poprawek,

59
00:03:31,545 --> 00:03:33,881
ale to mi nie przeszkodziło wygrywać.

60
00:03:35,883 --> 00:03:37,885
Rzadko przegrywałam,

61
00:03:37,968 --> 00:03:41,263
bo byłam cholernie dobra w tym konkursie.

62
00:03:42,514 --> 00:03:45,351
Moją największą rywalką
była genialna Becky Dobbins,

63
00:03:45,434 --> 00:03:47,978
która rokrocznie powtarzała,

64
00:03:48,062 --> 00:03:51,106
że Konstytucja jest jak
„patchworkowa kołdra”.

65
00:03:54,526 --> 00:03:56,737
Ale było coś, co wychodziło jej dobrze.

66
00:03:56,820 --> 00:04:00,783
Aby wygrać, trzeba było
przedstawić osobistą więź między

67
00:04:00,866 --> 00:04:04,286
własnym życiem a tym dokumentem.
Becky robiła to świetnie.

68
00:04:04,370 --> 00:04:08,749
Opowiadała niesamowite historie
o swojej babci pionierce, która...

69
00:04:08,832 --> 00:04:11,794
zjadała ludzi na szlaku.
Ten aspekt był dla mnie

70
00:04:12,962 --> 00:04:15,506
trudniejszy, gdy miałam 15 lat.

71
00:04:15,589 --> 00:04:18,425
Jako nastolatka nie byłam zbyt wylewna

72
00:04:18,509 --> 00:04:21,345
i nie chciałam rozmawiać o mojej babci.

73
00:04:26,266 --> 00:04:28,602
Wygłaszałam te przemówienia do sal

74
00:04:28,686 --> 00:04:31,981
wypełnionych przez starszych,
głównie białych mężczyzn.

75
00:04:33,273 --> 00:04:34,525
Cześć. Cześć!

76
00:04:37,528 --> 00:04:39,029
Jest was tak wielu.

77
00:04:41,323 --> 00:04:44,034
Zapamiętałam, że zawsze palili cygara,

78
00:04:44,118 --> 00:04:47,705
choć to raczej niemożliwe.
Chciałabym, żebyście mi pomogli,

79
00:04:47,788 --> 00:04:49,873
wcielając się w mężczyzn.

80
00:04:49,957 --> 00:04:52,584
Wszyscy jesteście mężczyznami, dziękuję.

81
00:04:53,002 --> 00:04:54,003
Dziękuję.

82
00:04:54,920 --> 00:04:56,964
Dobra, zaczynam.

83
00:04:57,047 --> 00:04:58,173
Będę miała 15 lat,

84
00:04:58,257 --> 00:05:01,468
ale nie zrobię niczego dziwnego,
by to pokazać.

85
00:05:01,552 --> 00:05:03,804
Więc oto jestem. Mam 15 lat.

86
00:05:13,647 --> 00:05:15,315
-Dzień dobry.
-Dzień dobry.

87
00:05:15,399 --> 00:05:18,902
Witam w finale konkursu oratoryjnego
Legionu Amerykańskiego,

88
00:05:18,986 --> 00:05:22,364
tutaj w dziesiątej filii Legionu
w Wenatchee w Waszyngtonie.

89
00:05:22,448 --> 00:05:25,034
Konkurs ma na celu pogłębić upodobanie

90
00:05:25,117 --> 00:05:28,120
do Konstytucji USA
wśród uczniów szkół średnich,

91
00:05:28,245 --> 00:05:29,913
i pomóc im opłacić studia.

92
00:05:29,997 --> 00:05:32,875
Oto zasady!
Konkurs składa się z dwóch części.

93
00:05:32,958 --> 00:05:35,627
W części pierwszej
zawodnik ma siedem minut

94
00:05:35,711 --> 00:05:37,337
na wygłoszenie gotowej oracji,

95
00:05:37,421 --> 00:05:40,507
która zademonstruje
zrozumienie Konstytucji

96
00:05:40,591 --> 00:05:42,926
i więź, która łączy jego życie

97
00:05:43,010 --> 00:05:45,846
z tym wspaniałym dokumentem.

98
00:05:47,056 --> 00:05:49,141
W części drugiej

99
00:05:49,224 --> 00:05:53,479
uczestnicy wylosują poprawki
konstytucyjne z tej puszki.

100
00:05:53,562 --> 00:05:56,190
Nie będą mieli czasu
na przygotowanie mowy.

101
00:05:56,273 --> 00:05:59,610
Będą musieli mówić
o wylosowanej poprawce z głowy.

102
00:05:59,693 --> 00:06:02,029
Ta część konkursu jest trudna

103
00:06:02,112 --> 00:06:04,740
i nie ułatwię dzieciakom zadania.

104
00:06:04,823 --> 00:06:06,992
Pokażemy im, jakby to było,

105
00:06:07,076 --> 00:06:10,496
gdy kiedyś musieli dowodzić swych racji
przed Sądem Najwyższym.

106
00:06:10,579 --> 00:06:12,122
Dzisiejsi zawodnicy to...

107
00:06:12,581 --> 00:06:15,417
Becky Lee Dobbins z Lawrence w Kansas,

108
00:06:15,501 --> 00:06:19,046
która wygłosi mowę
„Konstytucja jest patchworkową kołdrą”.

109
00:06:19,296 --> 00:06:22,007
A Heidi Schreck z Wenatchee w Waszyngtonie

110
00:06:22,382 --> 00:06:26,011
„Rzucanie zaklęć: Tygiel Konstytucji”.

111
00:06:27,930 --> 00:06:32,267
Proszę o brawa dla dzieciaków
przed rozpoczęciem konkursu.

112
00:06:34,853 --> 00:06:37,523
W porządku. Dosyć.

113
00:06:38,565 --> 00:06:39,733
Dosyć.

114
00:06:42,319 --> 00:06:43,445
Heidi Schreck.

115
00:06:48,742 --> 00:06:50,369
Proszę podejść do podium.

116
00:06:53,122 --> 00:06:54,623
Czas zaczyna płynąć...

117
00:06:57,376 --> 00:07:00,546
-Teraz.
-Konstytucja jest żywym dokumentem.

118
00:07:01,088 --> 00:07:03,507
To jest w nim takie piękne.

119
00:07:03,590 --> 00:07:08,345
Jest żywym, ciepłokrwistym,
parującym dokumentem.

120
00:07:08,428 --> 00:07:10,764
Nie jest patchworkową kołdrą.

121
00:07:12,099 --> 00:07:14,351
Jest gorąca i spocona.

122
00:07:15,227 --> 00:07:16,645
Jest tyglem.

123
00:07:17,104 --> 00:07:19,106
Wiecie, czym jest tygiel?

124
00:07:19,189 --> 00:07:21,859
To garnek, do którego
wkłada się wiele składników,

125
00:07:21,942 --> 00:07:26,405
i gotuje się je,
aż przekształcą się w coś innego.

126
00:07:26,488 --> 00:07:28,740
Czasami w coś magicznego.

127
00:07:28,824 --> 00:07:33,328
Więc widzicie, nasza konstytucja
przypomina kociołek czarownicy.

128
00:07:35,205 --> 00:07:36,582
Oczywiście

129
00:07:36,665 --> 00:07:40,043
wiecie o konstytucji
o wiele więcej niż ja,

130
00:07:40,127 --> 00:07:42,880
bo wszyscy walczyliście
na wojnach. Dziękuję.

131
00:07:44,423 --> 00:07:46,758
Dziękuję za walkę o nasz kraj

132
00:07:46,842 --> 00:07:49,678
i za tyle pieniędzy na moje stypendium...

133
00:07:51,221 --> 00:07:52,472
Gdy na was patrzę,

134
00:07:52,556 --> 00:07:56,059
przypomina mi się,
jak w dzieciństwie fantazjowałam o tym,

135
00:07:56,143 --> 00:07:59,188
że napada na mnie gwałciciel lub zabójca.

136
00:07:59,271 --> 00:08:01,481
Gwałciciel lub morderca płci męskiej.

137
00:08:01,565 --> 00:08:02,816
Jak wy wszyscy.

138
00:08:04,735 --> 00:08:05,569
W mojej fantazji

139
00:08:05,652 --> 00:08:09,198
odwiodłam gwałciciela
i zabójcę od zabijania mnie,

140
00:08:09,281 --> 00:08:13,493
bo zdołałam mu pokazać,
że jestem człowiekiem tak jak on.

141
00:08:13,577 --> 00:08:15,579
Mówi: „Zamorduję cię”.

142
00:08:15,662 --> 00:08:18,207
Ja na to: „Nie, pomyśl przez chwilę.

143
00:08:18,290 --> 00:08:20,584
„Jestem człowiekiem tak jak ty”.

144
00:08:20,667 --> 00:08:25,380
I po raz pierwszy
dostrzega we mnie człowieka.

145
00:08:25,464 --> 00:08:28,884
Mówi: „O mój Boże,
masz rację! Jesteś człowiekiem!”.

146
00:08:28,967 --> 00:08:31,678
Potem zaczyna płakać, a ja mu wybaczam.

147
00:08:32,679 --> 00:08:34,806
I pojawia się tęcza.

148
00:08:34,890 --> 00:08:37,184
I wspinamy się na nią razem.

149
00:08:37,267 --> 00:08:41,396
Tymczasem na ulicy gromadzi się
tłum moich znajomych ze szkoły.

150
00:08:41,480 --> 00:08:44,191
Zazdroszczą mi, że wędruję po tęczy.

151
00:08:44,274 --> 00:08:45,734
„Czemu ona jest wyjątkowa?”

152
00:08:45,817 --> 00:08:47,736
„Czy nie powinna być w szkole?”

153
00:08:47,819 --> 00:08:50,280
Ja na to: „Prowadzę biedaka do nieba.

154
00:08:50,364 --> 00:08:52,783
„Bawcie się dobrze na WF-ie”.

155
00:08:55,160 --> 00:08:58,455
Jak to się odnosi do Tygla Konstytucji?

156
00:08:59,498 --> 00:09:02,626
Cóż, widzicie, tygiel to wrzący gar,

157
00:09:02,709 --> 00:09:06,713
to jedna z definicji,
ale może też oznaczać ciężką próbę.

158
00:09:06,797 --> 00:09:08,840
Próbę cierpliwości lub wiary.

159
00:09:08,924 --> 00:09:11,885
Oboje zostaliśmy takiej poddani,

160
00:09:11,969 --> 00:09:13,679
gdy chcieliście mnie zabić.

161
00:09:13,762 --> 00:09:15,389
I tak jak w naszej sytuacji,

162
00:09:15,472 --> 00:09:18,267
konstytucję można traktować jak tygiel,

163
00:09:18,350 --> 00:09:22,145
w którym wspólnie
bierzemy udział w gorącej konfrontacji,

164
00:09:22,229 --> 00:09:25,065
aby dowiedzieć się,
w co naprawdę wierzymy.

165
00:09:26,525 --> 00:09:29,152
Dlatego to taki radykalny dokument.

166
00:09:30,195 --> 00:09:34,241
Dwieście dwa lata temu
grupa magików zebrała się

167
00:09:34,324 --> 00:09:37,119
w upalny, letni dzień w Filadelfii,

168
00:09:37,202 --> 00:09:40,372
i chcieli się pozabijać.
ale zamiast tego...

169
00:09:42,040 --> 00:09:44,209
usiedli razem

170
00:09:44,293 --> 00:09:48,964
i dokonali zbiorowego
aktu wizualizacji etycznej.

171
00:09:49,673 --> 00:09:53,051
Czy też, jak lubię to nazywać,
„rzucili zaklęcie”.

172
00:09:54,720 --> 00:09:57,264
Czy wszystko zrobili dobrze? Nie.

173
00:09:57,347 --> 00:09:58,640
Nie zrobili.

174
00:09:58,724 --> 00:10:01,268
Dlatego są poprawki, prawda?

175
00:10:01,351 --> 00:10:04,104
Dlatego na zakończenie chcę wam powiedzieć

176
00:10:04,187 --> 00:10:07,482
o najbardziej magicznej
i tajemniczej z poprawek,

177
00:10:07,566 --> 00:10:08,859
o dziewiątej poprawce.

178
00:10:11,403 --> 00:10:13,071
Dziewiąta poprawka mówi:

179
00:10:14,156 --> 00:10:17,826
„Wymienienie w konstytucji
określonych praw

180
00:10:17,909 --> 00:10:20,162
„nie oznacza zniesienia lub ograniczenia

181
00:10:20,245 --> 00:10:22,873
„innych praw przysługujących ludowi”.

182
00:10:24,207 --> 00:10:26,460
Wiecie, co to znaczy?

183
00:10:26,543 --> 00:10:31,506
Tylko dlatego, że jakieś prawo
nie jest wymienione w konstytucji,

184
00:10:31,590 --> 00:10:34,134
nie znaczy to, że nie mamy tego prawa.

185
00:10:34,217 --> 00:10:36,845
Faktem jest, że pomysłodawcy nie mogli

186
00:10:36,928 --> 00:10:39,639
zapisać wszystkich praw, które mamy.

187
00:10:39,723 --> 00:10:42,351
Prawo do mycia zębów. Tak, mamy je!

188
00:10:42,434 --> 00:10:45,020
Ale jak długi miałby to być dokument?

189
00:10:45,729 --> 00:10:48,565
Kolejny przykład.
Gdy byłam małą dziewczynką,

190
00:10:48,648 --> 00:10:51,443
miałam wymyśloną przyjaciółkę,
Rebę McEntire.

191
00:10:52,027 --> 00:10:54,071
Nie była krewną tej piosenkarki...

192
00:10:54,154 --> 00:10:56,656
Tylko dlatego, że konstytucja nie wymienia

193
00:10:56,740 --> 00:10:59,534
posiadania wymyślonych przyjaciół
jako mojego prawa,

194
00:10:59,618 --> 00:11:03,330
nie mogę zostać aresztowana
za przyjaźń z Rebą McEntire.

195
00:11:03,413 --> 00:11:06,792
Niesamowite, prawda?
Pomyślcie o tym przez chwilę.

196
00:11:06,875 --> 00:11:10,295
Nasza konstytucja nie wymienia
wszystkich naszych praw,

197
00:11:10,379 --> 00:11:12,089
bo ich nie zna.

198
00:11:13,965 --> 00:11:17,636
Sędzia William O. Douglas,
pierwszy prezes Sądu Najwyższego,

199
00:11:17,719 --> 00:11:19,930
do opisania dziewiątej poprawki

200
00:11:20,013 --> 00:11:22,516
użył słowa „półcień”.

201
00:11:23,392 --> 00:11:25,811
Czym jest półcień?

202
00:11:26,561 --> 00:11:28,522
Cóż, panowie...

203
00:11:30,357 --> 00:11:32,317
Otóż ja stoję w świetle,

204
00:11:33,318 --> 00:11:35,946
a wy siedzicie w ciemności,

205
00:11:36,905 --> 00:11:41,785
a ta przestrzeń między nami,
miejsce częściowo oświetlone,

206
00:11:42,536 --> 00:11:44,496
ta cienista przestrzeń...

207
00:11:45,330 --> 00:11:47,249
To półcień.

208
00:11:52,379 --> 00:11:55,507
Ludzi bawiło z to określenie,
ale mnie się podoba.

209
00:11:55,590 --> 00:11:58,135
Pomaga lepiej zrozumieć konstytucję,

210
00:11:58,218 --> 00:12:00,053
a może i nasze życie.

211
00:12:00,137 --> 00:12:01,513
Gdyż jesteśmy uwięzieni

212
00:12:01,596 --> 00:12:04,599
między tym, co widać,
a tym, co niewidoczne.

213
00:12:04,683 --> 00:12:06,893
Jesteśmy uwięzieni w półcieniu.

214
00:12:06,977 --> 00:12:07,811
2 MINUTY

215
00:12:07,894 --> 00:12:11,189
W dzieciństwie myślałam,
że jestem dzieckiem wróżek.

216
00:12:11,273 --> 00:12:12,941
Wciąż myślę, że to możliwe,

217
00:12:13,024 --> 00:12:15,318
ale będę zachowywała się jak człowiek,

218
00:12:15,402 --> 00:12:17,821
dopóki nie przyjdzie
po mnie prawdziwa rodzina.

219
00:12:18,947 --> 00:12:22,742
Siedząc nad brzegiem jeziora Spirit
w cieniu góry St. Helens,

220
00:12:22,826 --> 00:12:25,745
będę czekać na prawdziwą rodzinę,
wróżki wodne,

221
00:12:25,829 --> 00:12:28,582
które mnie chwycą za nogi
i wciągną pod wodę.

222
00:12:28,665 --> 00:12:31,710
I zanurkujemy tak głęboko, jak to możliwe.

223
00:12:31,793 --> 00:12:34,171
I gdy już będę pewna, że się utopię,

224
00:12:34,254 --> 00:12:37,466
wypłyniemy w innym jeziorze,
na drugim końcu świata.

225
00:12:37,549 --> 00:12:40,010
A kiedy stanę na brzegu tej nowej krainy,

226
00:12:40,093 --> 00:12:43,346
wreszcie zrozumiem, kim naprawdę jestem.

227
00:12:45,348 --> 00:12:48,185
Dlatego tak bardzo kocham
dziewiątą poprawkę.

228
00:12:49,769 --> 00:12:53,315
Ponieważ potwierdza,
że kiedyś możemy się stać

229
00:12:53,398 --> 00:12:55,442
kimś innym niż obecnie.

230
00:12:56,193 --> 00:13:00,155
Zostawia to trochę miejsca
dla naszego przyszłego ja.

231
00:13:00,572 --> 00:13:01,406
10 SEKUND

232
00:13:01,490 --> 00:13:04,910
Obyśmy tylko nie utonęli,
zastanawiając się, kim jesteśmy!

233
00:13:04,993 --> 00:13:08,371
Serdecznie dziękuję.

234
00:13:09,706 --> 00:13:10,999
Dziękuję.

235
00:13:12,083 --> 00:13:13,585
Bez oklasków, proszę!

236
00:13:18,632 --> 00:13:21,384
Czas na improwizowaną
część naszego konkursu.

237
00:13:22,260 --> 00:13:24,888
Panno Schreck,
proszę wybrać poprawkę konstytucyjną.

238
00:13:24,971 --> 00:13:26,681
Uwielbiałam tę część konkursu.

239
00:13:26,765 --> 00:13:30,435
Adrenalina, przypominanie sobie
faktów dotyczących poprawki.

240
00:13:30,519 --> 00:13:33,980
Tata mnie uczył do tej części
i było to miłe, bo miałam 15 lat.

241
00:13:34,064 --> 00:13:35,941
Przeżywaliśmy trudne chwile.

242
00:13:36,024 --> 00:13:39,653
Rozmowa o konstytucji powalała nam udawać,

243
00:13:39,736 --> 00:13:42,030
że ja nie staję się kobietą.

244
00:13:45,283 --> 00:13:47,327
Czternasta poprawka, ustęp 1.

245
00:13:47,994 --> 00:13:49,996
Czternasta poprawka jest ważna.

246
00:13:50,455 --> 00:13:53,166
Zawiera cztery ustępy,
które wpłynęły na życie

247
00:13:53,250 --> 00:13:55,585
każdego na tej sali. A ponieważ

248
00:13:55,669 --> 00:13:57,837
poprawka ta jest sporym problemem,

249
00:13:57,921 --> 00:14:01,132
uczestnik będzie mówił
tylko o jej pierwszym ustępie.

250
00:14:01,216 --> 00:14:03,969
-Gotowa?
-Czternasta poprawka, ustęp 1.

251
00:14:05,095 --> 00:14:08,390
„Każdy, kto urodził się
lub naturalizował w USA,

252
00:14:08,473 --> 00:14:12,269
„i podlega ich zwierzchnictwu,
jest obywatelem USA

253
00:14:12,352 --> 00:14:14,688
„i tego stanu, w którym zamieszkuje.

254
00:14:15,313 --> 00:14:19,859
„Żaden stan nie może wydawać ani stosować
ustaw, które by ograniczały prawa

255
00:14:19,943 --> 00:14:22,821
„i wolności obywateli
Stanów Zjednoczonych.

256
00:14:22,904 --> 00:14:26,199
„Nie może też żaden stan
pozbawić kogoś życia, wolności

257
00:14:26,283 --> 00:14:29,578
„lub mienia bez prawidłowego
wymiaru sprawiedliwości,

258
00:14:30,912 --> 00:14:33,665
„ani odmówić komukolwiek na swoim obszarze

259
00:14:33,748 --> 00:14:36,459
-„równej ochrony prawa”.
-Brawo.

260
00:14:37,669 --> 00:14:39,838
Będzie miała minutę na podsumowanie

261
00:14:39,921 --> 00:14:42,966
i dwie minuty na omówienie
każdej z czterech klauzul

262
00:14:43,049 --> 00:14:44,926
pierwszego ustępu 14. poprawki.

263
00:14:45,010 --> 00:14:47,887
Należy jak najbardziej
odnieść to do siebie.

264
00:14:47,971 --> 00:14:50,974
Powiedz, jak ta poprawka
wpłynęła na twoje życie.

265
00:14:51,057 --> 00:14:53,226
Czas start.

266
00:14:56,438 --> 00:15:00,275
Czternasta poprawka jest jak
olbrzymie, doładowane pole sił

267
00:15:00,358 --> 00:15:02,277
chroniące wszystkie prawa człowieka.

268
00:15:02,360 --> 00:15:06,448
Jak wiecie, poprzednia 13. poprawka
zniosła niewolnictwo, zamykając

269
00:15:06,531 --> 00:15:08,992
najbardziej haniebny
rozdział w naszej historii.

270
00:15:09,075 --> 00:15:12,203
Lincoln wiedział,
że zniesienie niewolnictwa nie wystarczy,

271
00:15:12,287 --> 00:15:16,041
więc John Bingham pomógł mu
napisać 14. i 15. poprawkę.

272
00:15:16,124 --> 00:15:17,751
Poprawki Rekonstrukcyjne.

273
00:15:17,834 --> 00:15:20,545
Uznawały one
świeżo uwolnionych za obywateli,

274
00:15:20,629 --> 00:15:24,633
przyznawały im taką samą
ochronę prawną oraz prawo do głosowania.

275
00:15:24,716 --> 00:15:28,386
Ta 14. poprawka była przełomowa
dla Ruchu Praw Obywatelskich.

276
00:15:28,470 --> 00:15:32,682
Pozwoliła znieść segregację
w szkołach, autobusach i szpitalach.

277
00:15:32,766 --> 00:15:35,727
Jednak trwało to ponad sto lat
i, bądźmy szczerzy,

278
00:15:35,810 --> 00:15:37,896
ktoś musiał aktywować pole sił.

279
00:15:37,979 --> 00:15:40,398
Zrobili to liderzy
Ruchu Praw Obywatelskich,

280
00:15:40,482 --> 00:15:43,902
tacy jak Dorothy Height,
Bayard Rustin, Martin Luther King Jr.,

281
00:15:43,985 --> 00:15:46,905
aby pobudzić wielką moc 14. poprawki.

282
00:15:47,947 --> 00:15:52,118
Chcę zauważyć, że 14. poprawka
dała równe prawa tylko mężczyznom.

283
00:15:52,202 --> 00:15:55,497
Czarne i wszystkie pozostałe kobiety
ich nie otrzymały.

284
00:15:55,580 --> 00:15:58,708
W ogóle nie tknięto kwestii
praw rdzennych Amerykanów.

285
00:15:58,792 --> 00:16:01,878
Jeśli o to chodzi,
i Lincoln był uwięziony w półcieniu.

286
00:16:02,212 --> 00:16:04,923
Pierwszy raz słowo „mężczyzna”

287
00:16:05,006 --> 00:16:07,384
zostało wyraźnie zapisane w konstytucji.

288
00:16:07,467 --> 00:16:10,178
O ile wcześniej było
miejsce na interpretację,

289
00:16:10,261 --> 00:16:14,599
czy kobiety mogą głosować, czy nie,
teraz zapisano, że nie mogą.

290
00:16:14,683 --> 00:16:17,727
Lincoln kazał nam jeszcze
poczekać na prawo głosowania.

291
00:16:17,811 --> 00:16:20,146
Zaledwie 54 lata.

292
00:16:20,230 --> 00:16:23,817
O głosowaniu mowa w ustępie 2.
Trzymajmy się ustępu 1.

293
00:16:23,900 --> 00:16:25,568
Racja, przepraszam. Cudowne.

294
00:16:27,529 --> 00:16:31,700
Mój tata mówi,
że to tak zwane pole karne demokracji.

295
00:16:31,783 --> 00:16:33,702
Czasem trzeba czekać na różne rzeczy.

296
00:16:33,785 --> 00:16:36,162
Czasem lepiej naprawić jedną złą rzecz,

297
00:16:36,246 --> 00:16:38,456
niż brać się za dwie i zawieść.

298
00:16:38,915 --> 00:16:42,585
Klauzula 1: „Każdy, kto
urodził się lub naturalizował w USA

299
00:16:42,669 --> 00:16:46,631
„i podlega ich zwierzchnictwu,
jest obywatelem USA”.

300
00:16:46,715 --> 00:16:48,758
Czas start.

301
00:16:48,842 --> 00:16:54,556
Klauzula pierwsza anulowała najohydniejszą
decyzję Sądu Najwyższego w dziejach:

302
00:16:54,639 --> 00:16:56,474
Dred Scott kontra Sandford.

303
00:16:57,475 --> 00:17:02,147
Dred Scott był niewolnikiem,
który wystąpił o uwolnienie w 1857 r.

304
00:17:02,230 --> 00:17:06,276
po tym, jak żył z żoną i córkami
w Illinois jako wolny człowiek.

305
00:17:06,693 --> 00:17:08,945
Sąd Najwyższy nie tylko orzekł,

306
00:17:09,028 --> 00:17:11,781
że Dred Scott musi wrócić
do stanu niewolniczego,

307
00:17:11,865 --> 00:17:14,159
ale postanowił też stosunkiem głosów 7:2,

308
00:17:14,242 --> 00:17:18,872
że żaden Afroamerykanin nie może
nigdy stać się obywatelem USA.

309
00:17:19,456 --> 00:17:22,584
Czterech członków tego sądu
było właścicielami niewolników.

310
00:17:23,084 --> 00:17:26,212
Choć Dred Scott przegrał, jego odwaga

311
00:17:26,296 --> 00:17:28,590
wznieciła tendencje abolicyjne,

312
00:17:28,673 --> 00:17:31,885
sprawiając, że Lincoln podpisał
Proklamacje Emancypacji

313
00:17:31,968 --> 00:17:35,555
i prawnie zabezpieczył w 14. poprawce

314
00:17:35,638 --> 00:17:38,558
prawo każdego człowieka urodzonego w USA

315
00:17:38,641 --> 00:17:41,603
do bycia obywatelem USA,
z wyjątkiem Indian.

316
00:17:42,896 --> 00:17:45,064
Bolączką tej klauzuli jest to,

317
00:17:45,148 --> 00:17:48,067
że nie mówi, jak imigrant
może stać się obywatelem.

318
00:17:48,151 --> 00:17:49,944
Pozostawia to prawodawcom

319
00:17:50,028 --> 00:17:52,864
decyzję, kto jest złym,
a kto dobrym imigrantem.

320
00:17:52,947 --> 00:17:55,784
Na przykład w 1882 r.
nasz rząd zdecydował,

321
00:17:55,867 --> 00:17:58,536
że imigranci z Chin są niebezpieczni
i kradną posady.

322
00:17:58,620 --> 00:18:00,538
Przyjęto ustawę o ich wykluczeniu,

323
00:18:00,622 --> 00:18:03,875
więc imigrowanie z Chin
było nielegalne aż do 1943 r.

324
00:18:03,958 --> 00:18:05,043
30 SEKUND

325
00:18:05,126 --> 00:18:06,920
Niezwykle osobista uwaga:

326
00:18:07,003 --> 00:18:10,924
moją praprababcię Theresę
uznano za dobrą imigrantkę.

327
00:18:11,007 --> 00:18:14,844
Przybyła do stanu Waszyngton
z Gengenbach w Niemczech w 1879 r.,

328
00:18:14,928 --> 00:18:18,723
bo mój prapradziadek
zamówił ją z katalogu.

329
00:18:20,642 --> 00:18:23,561
Uznano ją za dobrą imigrantkę dlatego,

330
00:18:23,645 --> 00:18:26,523
że stosunek mężczyzn
do kobiet w stanie Waszyngton

331
00:18:26,606 --> 00:18:28,775
wynosił wtedy 9:1.

332
00:18:28,900 --> 00:18:29,734
10 SEKUND

333
00:18:29,818 --> 00:18:32,070
Nie wiem, czy chciała przybyć do USA,

334
00:18:32,153 --> 00:18:35,198
ale zmarła w wieku 36 lat
w zakładzie psychiatrycznym,

335
00:18:35,281 --> 00:18:37,617
więc nie zdołała zostać obywatelką.

336
00:18:37,700 --> 00:18:39,327
-Dziękuję.
-Klauzula 2.

337
00:18:39,828 --> 00:18:43,915
„Żaden stan nie może wydawać
ani stosować ustaw, które by ograniczały

338
00:18:43,998 --> 00:18:46,918
„prawa i wolności obywateli USA”.

339
00:18:47,001 --> 00:18:49,379
Czas start.

340
00:18:49,462 --> 00:18:51,881
Klauzula 2 zapewnia wam, Amerykanom,

341
00:18:51,965 --> 00:18:54,300
prawo do podróżowania między stanami,

342
00:18:54,384 --> 00:18:56,511
kupowania nieruchomości w każdym stanie

343
00:18:56,594 --> 00:18:59,597
i dążenia do szczęścia w każdym stanie.

344
00:19:02,725 --> 00:19:06,312
Oto fascynująca historia
o podróżach międzystanowych.

345
00:19:09,607 --> 00:19:12,569
Niedobór kobiet
w czasach mojej praprababci

346
00:19:12,652 --> 00:19:15,363
uchodził za tak duży problem
w stanie Waszyngton,

347
00:19:15,446 --> 00:19:18,408
że w 1865 r. niejaki Asa Mercer

348
00:19:18,491 --> 00:19:21,452
obmyślił plan dostarczenia
500 kobiet do Seattle.

349
00:19:21,536 --> 00:19:23,788
Wrócił do Lowell w Massachusetts

350
00:19:23,872 --> 00:19:25,331
i powiedział kobietom,

351
00:19:25,415 --> 00:19:28,918
które pracowały w fabrykach
od siódmego roku życia,

352
00:19:29,002 --> 00:19:31,212
że Seattle to raj dla pań.

353
00:19:31,296 --> 00:19:34,382
Miejsce, gdzie mogą
wieść wolne i niezależne życie,

354
00:19:34,465 --> 00:19:37,218
pracując jako nauczycielki,
pisarki i kapeluszniczki.

355
00:19:37,552 --> 00:19:40,263
Wrócił do Seattle
i powiedział tamtejszym mężczyznom,

356
00:19:40,346 --> 00:19:43,349
że za 300 dolarów od osoby
znajdzie każdemu żonę.

357
00:19:44,058 --> 00:19:47,437
Pieniądze od mężczyzn
nie wystarczyły jednak na statek.

358
00:19:47,520 --> 00:19:49,105
Mercer napisał do Lincolna.

359
00:19:49,188 --> 00:19:52,066
Poprosił o stary okręt wojskowy,
by przewieźć kobiety.

360
00:19:52,150 --> 00:19:55,320
Lincoln nie odpisał.
Był 1865 rok, był zajęty.

361
00:19:56,237 --> 00:19:57,989
Więc Mercer wsiadł do pociągu

362
00:19:58,072 --> 00:20:00,950
i pojechał do Waszyngtonu,
by porozmawiać z Lincolnem.

363
00:20:01,034 --> 00:20:04,329
Tam odkrył, że stolica jest cała w czerni,

364
00:20:04,412 --> 00:20:06,581
bo Lincolna właśnie zamordowano.

365
00:20:06,998 --> 00:20:10,960
Pewnie myślicie,
że to powstrzymało Mercera, ale nie.

366
00:20:11,044 --> 00:20:13,546
Udał się do Ulyssesa S. Granta

367
00:20:13,630 --> 00:20:15,965
i powiedział, że rozmawiał z Lincolnem...

368
00:20:17,342 --> 00:20:18,927
jakiś czas temu...

369
00:20:20,094 --> 00:20:22,972
i że Lincoln mu obiecał statek dla kobiet.

370
00:20:23,056 --> 00:20:25,975
Tak, był smutny z powodu Lincolna,
ale statek!

371
00:20:26,059 --> 00:20:27,644
Grant odparł: „Weź go”.

372
00:20:28,227 --> 00:20:29,979
Po kilku dniach podróży

373
00:20:30,063 --> 00:20:32,815
załoga okrętu zaczęła
plotkować na pokładzie,

374
00:20:32,899 --> 00:20:35,276
że Seattle nie jest rajem dla pań.

375
00:20:35,360 --> 00:20:38,488
Że tamtejsi mężczyźni to drwale
i pijacy, biją swoje żony.

376
00:20:38,571 --> 00:20:42,200
Gdy dotarli do Chile,
15 kobiet zażądało zejścia na ląd.

377
00:20:42,283 --> 00:20:44,619
Mercer odparł, że mogą wysiąść. Rano.

378
00:20:44,702 --> 00:20:48,706
W nocy podniósł kotwicę
i po prostu je porwał.

379
00:20:48,831 --> 00:20:50,041
10 SEKUND

380
00:20:50,124 --> 00:20:53,336
Moją praprababcię Theresę
nabyto za 75 dolarów,

381
00:20:53,419 --> 00:20:57,006
gdy mój prapradziadek
zamówił ją z Matrimonial Times.

382
00:20:57,090 --> 00:20:58,716
-Chwila.
-Klauzula 3.

383
00:20:58,800 --> 00:21:00,593
Odkąd to robię,

384
00:21:00,677 --> 00:21:03,638
myślę o mojej praprababci Theresie.

385
00:21:03,721 --> 00:21:06,683
Zmarła na melancholię.
To była oficjalna diagnoza.

386
00:21:06,766 --> 00:21:10,228
„Melancholia. Lat 36.
Zachodni Szpital Psychiatryczny”.

387
00:21:10,311 --> 00:21:13,690
Dorastałam, wierząc,
że wszystkie kobiety w rodzinie

388
00:21:13,773 --> 00:21:16,693
od strony mamy dziedziczą
depresję na tle chemicznym

389
00:21:16,776 --> 00:21:18,736
po Theresie z jej melancholią.

390
00:21:18,820 --> 00:21:21,948
Wszystkie przyjmujemy na to różne leki.

391
00:21:22,490 --> 00:21:23,950
Działają!

392
00:21:25,284 --> 00:21:27,537
I wszystkie płaczemy w podobny sposób.

393
00:21:27,620 --> 00:21:30,415
To bardzo głośny, melodramatyczny płacz,

394
00:21:30,498 --> 00:21:33,292
który nazywam
„lamentem z greckiej tragedii”.

395
00:21:33,376 --> 00:21:37,755
Bez względu na to, co się z tobą dzieje,
wyjesz i zawodzisz,

396
00:21:37,839 --> 00:21:41,843
jakbyś właśnie zabiła własne dzieci,
bo mąż cię zdradził.

397
00:21:41,926 --> 00:21:43,970
Brzmi to tak...

398
00:21:58,234 --> 00:22:00,445
Straciłam tak wielu chłopaków.

399
00:22:02,989 --> 00:22:04,574
Jeden z moich chłopaków...

400
00:22:04,657 --> 00:22:06,909
ten, który został, którego poślubiłam,

401
00:22:06,993 --> 00:22:10,163
wyjaśnił mi, że ten płacz
wydawał się bardzo agresywny.

402
00:22:10,246 --> 00:22:13,916
Czuł, jakbym płakała prosto w niego.

403
00:22:15,168 --> 00:22:19,547
W każdym razie, odkąd to robię,
zastanawiałam się nad diagnozą.

404
00:22:19,630 --> 00:22:22,467
Nie ma danych o codziennym życiu Theresy,

405
00:22:22,550 --> 00:22:24,635
ale chyba było jej trudno,

406
00:22:24,719 --> 00:22:26,596
podobnie jak innym kobietom.

407
00:22:26,679 --> 00:22:30,767
To nagłówki, które znalazłam
w Cowlitz County Newspaper.

408
00:22:30,850 --> 00:22:32,518
W gazecie z jej miasta.

409
00:22:32,602 --> 00:22:35,021
To nagłówki z jednego tygodnia.

410
00:22:35,104 --> 00:22:37,482
„Mężczyzna z Napavine
strzelił żonie w plecy”.

411
00:22:37,565 --> 00:22:40,693
„Mąż podeptał twarz żony
kolczastymi butami drwalskimi”.

412
00:22:40,777 --> 00:22:43,613
„Zazdrosny mąż przywiązał
kobietę do łóżka na trzy dni”.

413
00:22:43,696 --> 00:22:46,741
I ten: „B. Phelps
wpadła do mieszkania córki

414
00:22:46,824 --> 00:22:50,286
„i zobaczyła, jak zięć strzela
do jej uciekającego dziecka”.

415
00:22:50,369 --> 00:22:53,831
„»Wynoś się stąd«, powiedział.
»Wszystko tu należy do mnie«”.

416
00:22:56,793 --> 00:23:00,505
Klauzula 3. „Nie może też
żaden stan pozbawić kogoś życia,

417
00:23:00,588 --> 00:23:04,717
„wolności lub mienia
bez prawidłowego wymiaru sprawiedliwości”.

418
00:23:04,801 --> 00:23:06,594
Czas start.

419
00:23:06,677 --> 00:23:08,096
Klauzula 3...

420
00:23:08,638 --> 00:23:12,308
jest jedną z najcudowniejszych
w całej naszej konstytucji.

421
00:23:12,391 --> 00:23:14,811
Ukradliśmy ją z Wielkiej Karty Swobód.

422
00:23:14,894 --> 00:23:18,064
Dzięki niej rząd nie może cię zamknąć,

423
00:23:18,147 --> 00:23:22,360
wziąć twoich rzeczy
lub zabić cię bez dobrego powodu.

424
00:23:24,320 --> 00:23:28,533
Jest to również istotą
orzeczenia Sądu Najwyższego z 1973 r.

425
00:23:28,616 --> 00:23:32,161
Roe kontra Wade,
w sprawie, w której chodzi o półcienie.

426
00:23:33,621 --> 00:23:36,290
Z pomocą pięknej metafory o półcieniach

427
00:23:36,374 --> 00:23:38,042
sędziego Williama O. Douglasa,

428
00:23:38,126 --> 00:23:40,419
sędzia Harry Blackmun użył 9. poprawki,

429
00:23:40,503 --> 00:23:42,338
by rzucić światło na inne,

430
00:23:42,421 --> 00:23:46,217
i znalazł w cieniach Konstytucji
prawo do prywatności. Stwierdził,

431
00:23:46,300 --> 00:23:48,970
że daje ono kobiecie prawo do decydowania,

432
00:23:49,053 --> 00:23:51,013
co robić z własnym ciałem.

433
00:23:51,764 --> 00:23:55,726
W zasadzie uznał, że lekarz
i pacjentka mają prawo do prywatności,

434
00:23:55,810 --> 00:23:58,604
aby on mógł zdecydować,
co zrobić z jej ciałem.

435
00:23:58,896 --> 00:24:02,733
To była szczególna chwila
dla 9. i 14. poprawki.

436
00:24:02,817 --> 00:24:04,235
Zeszły się jak za sprawą

437
00:24:04,318 --> 00:24:07,071
mocy, które mogły aktywować Wonder Twins,

438
00:24:07,155 --> 00:24:09,365
aby ochronić prawo kobiety do wyboru.

439
00:24:10,616 --> 00:24:13,244
Tak, w zależności
od waszych poglądów, panowie,

440
00:24:13,327 --> 00:24:15,788
możecie uznać to za bezbożny sojusz.

441
00:24:15,872 --> 00:24:18,291
Czuję obowiązek
podzielenia się swoją opinią,

442
00:24:18,374 --> 00:24:20,835
nawet jeśli naraża to moje stypendium.

443
00:24:20,918 --> 00:24:23,337
Popieram prawo kobiety do wyboru.

444
00:24:24,005 --> 00:24:26,257
-Dziękuję panu.
-W porządku.

445
00:24:26,340 --> 00:24:28,301
Chcę też powiedzieć,

446
00:24:28,384 --> 00:24:31,512
że sama nie dokonałabym takiego wyboru.

447
00:24:39,187 --> 00:24:42,523
Naprawdę to powiedziałam
w trakcie konkursu.

448
00:24:42,607 --> 00:24:46,402
A sześć lat później zaszłam w ciążę,
więc było to zagmatwane.

449
00:24:48,321 --> 00:24:51,073
Nie wiedziałam, co robić. Miałam 21 lat.

450
00:24:51,157 --> 00:24:52,617
Właśnie skończyłam studia.

451
00:24:53,284 --> 00:24:55,828
Wróciłam do Wenatchee,
do piwnicy rodziców.

452
00:24:55,912 --> 00:24:58,372
Pomagałam tacie malować domy latem,

453
00:24:58,456 --> 00:25:00,917
bo oszczędzałam,
żeby się przenieść na Syberię,

454
00:25:01,000 --> 00:25:03,878
aby uczyć angielskiego
za milion rubli miesięcznie.

455
00:25:03,961 --> 00:25:05,963
Postanowiłam zrobić test ciążowy.

456
00:25:06,047 --> 00:25:08,883
Spóźniał mi się okres, modliłam się.

457
00:25:08,966 --> 00:25:12,011
To była histeryczna ciąża,
jak te z oper mydlanych.

458
00:25:12,094 --> 00:25:15,723
Nie poszłam do Planned Parenthood.
Pracowała tam koleżanka mamy.

459
00:25:15,806 --> 00:25:17,475
Ani do apteki, bo ktoś

460
00:25:17,558 --> 00:25:19,977
mógłby mnie zobaczyć
i powiedzieć rodzicom.

461
00:25:20,061 --> 00:25:22,313
Zajrzałam więc do książki telefonicznej.

462
00:25:22,396 --> 00:25:26,275
Znalazłam: „Darmowe testy ciążowe.
Szybko. Poufnie”. Pędzę dalej.

463
00:25:26,359 --> 00:25:29,070
W centrum znalazłam nieoznaczony budynek,

464
00:25:29,153 --> 00:25:31,989
wkradłam się tylnymi drzwiami
i zobaczyłam,

465
00:25:32,073 --> 00:25:35,451
że ściany są pokryte zdjęciami płodów.

466
00:25:38,329 --> 00:25:41,958
Był też wielki plakat:
„Adopcja to piękny wybór”.

467
00:25:42,041 --> 00:25:44,210
I znak ze słowami: „Prawo do życia”.

468
00:25:44,293 --> 00:25:47,922
Spanikowałam.
Chciałam wybiec tylnymi drzwiami,

469
00:25:48,005 --> 00:25:50,675
ale, jeśli się jeszcze
nie zorientowaliście,

470
00:25:50,758 --> 00:25:54,011
wychowano mnie
na psychicznie uprzejmą dziewczynkę.

471
00:25:59,642 --> 00:26:03,688
Gdy Marcy, recepcjonistka,
powiedziała: „Cieszymy się, że tu jesteś,”

472
00:26:03,771 --> 00:26:06,440
uśmiechnęłam się i powiedziałam: „Ja też”.

473
00:26:06,524 --> 00:26:09,151
A potem obie zaczęłyśmy...

474
00:26:09,235 --> 00:26:11,070
Prześcigać się w uprzejmościach.

475
00:26:11,988 --> 00:26:14,740
Wzięła mnie za rękę, spytała:
„Jeśli jesteś w ciąży,

476
00:26:14,824 --> 00:26:19,453
„to będzie dobra czy zła wiadomość?”
I zaczęłam głośno płakać,

477
00:26:19,537 --> 00:26:22,540
ale ponieważ nie chciałam zawieść Marcy,

478
00:26:22,623 --> 00:26:25,960
powiedziałam: „Dobra!
Naprawdę dobra wiadomość!”.

479
00:26:26,043 --> 00:26:29,005
A ona na to „Ojej”,
choć wiedziała, że kłamię.

480
00:26:29,088 --> 00:26:30,631
A potem mnie przytuliła.

481
00:26:30,715 --> 00:26:34,176
Przytuliła mnie,
a ja szlochałam jej w ramię i...

482
00:26:35,136 --> 00:26:37,305
A ona tak ładnie pachniała.

483
00:26:38,222 --> 00:26:40,975
Pachniała jak moja babcia Betty, jak...

484
00:26:42,143 --> 00:26:46,564
Jak perfumy White Shoulders,
które zbyt długo stały na słońcu.

485
00:26:49,567 --> 00:26:53,112
Jak pamiętacie,
moje miasto jest konserwatywne.

486
00:26:53,446 --> 00:26:55,948
To była strefa wolna od aborcji.

487
00:26:56,032 --> 00:26:58,951
Trzeba było jechać trzy godziny
na zachód do Seattle,

488
00:26:59,035 --> 00:27:01,579
5 godzin na wschód do Spokane,
by zrobić aborcję.

489
00:27:01,662 --> 00:27:05,082
Postanowiłam jechać 8 godzin na południe,
do Eugene w Oregonie.

490
00:27:05,166 --> 00:27:06,876
Była tam klinika o nazwie

491
00:27:06,959 --> 00:27:10,463
„Feministyczny kolektyw zdrowotny”
prowadzona przez lesbijki,

492
00:27:10,546 --> 00:27:14,675
najbezpieczniejsze miejsce
na świecie do przeprowadzania aborcji.

493
00:27:16,427 --> 00:27:19,388
I tego właśnie chciałam. Chciałam aborcji.

494
00:27:19,889 --> 00:27:23,142
Wiedziałam, że to moje prawo.
Że to legalne.

495
00:27:23,893 --> 00:27:27,063
Że było legalne
przez większość historii tego kraju.

496
00:27:27,146 --> 00:27:29,357
Poszłam na studia i wiedziałam,

497
00:27:29,440 --> 00:27:32,693
że aborcję zdelegalizowano
dopiero pod koniec XIX w.,

498
00:27:32,777 --> 00:27:36,489
gdy rząd zaczął siłą
sterylizować niebiałe kobiety

499
00:27:36,572 --> 00:27:38,741
i Indianki, i wiedziałam,

500
00:27:38,824 --> 00:27:41,118
że kiedy aborcja stała się nielegalna,

501
00:27:41,202 --> 00:27:43,996
nie stała się czymś rzadkim,
tylko śmiertelnym.

502
00:27:44,246 --> 00:27:47,708
Wiedziałam,
że Gloria Steinem miała aborcję,

503
00:27:47,792 --> 00:27:50,878
i Billie Jean King i Susan Sontag.

504
00:27:50,961 --> 00:27:54,965
Wiedziałam, że Penny
z Dirty Dancing miała aborcję.

505
00:27:57,468 --> 00:28:01,514
I wiedziałam, że gdy Jennifer Grey
poprosiła ojca, Jerry'ego Orbacha,

506
00:28:01,597 --> 00:28:05,101
aby ocalił życie Penny po tym,
jak omal jej nie zabiła aborcja,

507
00:28:05,184 --> 00:28:08,396
wymagała od ojca wiele.
To były lata sześćdziesiąte.

508
00:28:08,479 --> 00:28:11,899
Jerry'ego mogli zamknąć
za przyczynienie się do aborcji.

509
00:28:11,982 --> 00:28:14,902
Wiedziałam, że właśnie
dlatego mamy rozumieć,

510
00:28:14,985 --> 00:28:16,654
że Jerry był dobrym człowiekiem,

511
00:28:16,737 --> 00:28:21,242
a miłość Jennifer Grey
i Patricka Swayze była prawdziwa.

512
00:28:27,373 --> 00:28:31,293
Myślałam o tym wszystkim,
gdy Marcy i ja się przytulałyśmy.

513
00:28:32,336 --> 00:28:35,714
Nie powiedziałam jej o tym. Ani słowa.

514
00:28:35,798 --> 00:28:38,467
Dała mi test ciążowy
z pozytywnym wynikiem.

515
00:28:38,551 --> 00:28:40,636
Powiedziałam: „Dziękuję”.

516
00:28:41,303 --> 00:28:43,931
I udałam się do drzwi. Poszła za mną.

517
00:28:44,014 --> 00:28:47,393
Dała mi broszurę,
która wyjaśniała, że po aborcji

518
00:28:47,476 --> 00:28:50,354
miałabym myśli samobójcze,
stałabym się bezpłodna

519
00:28:50,438 --> 00:28:51,730
i poszłabym do piekła.

520
00:28:51,814 --> 00:28:54,567
Schowała metkę mojej sukni i powiedziała:

521
00:28:54,650 --> 00:28:57,611
„Nie mogę się powstrzymać.
Zawsze jestem matką”.

522
00:29:00,573 --> 00:29:02,867
Nie powiedziałam też...

523
00:29:03,868 --> 00:29:06,537
swojej mamie, co naprawdę zrobiłam.

524
00:29:06,620 --> 00:29:09,707
Nie wiem dlaczego.
Nie powiedziałem jej o ciąży.

525
00:29:10,666 --> 00:29:14,128
Dziwne, bo mama jest feministką,
popiera prawo do wyboru.

526
00:29:14,211 --> 00:29:17,965
Brała udział w Marszu Równych Praw
i płakała, gdy projekt nie przeszedł.

527
00:29:18,048 --> 00:29:21,719
Miała nawet jedną z tych
trup teatralnych białych feministek,

528
00:29:21,802 --> 00:29:26,098
która wystawiała
kukiełkową wersję Żółtej tapety.

529
00:29:28,142 --> 00:29:30,186
Z jakiegoś powodu nie powiedziałam jej.

530
00:29:30,269 --> 00:29:34,398
Nie mówiłam nikomu, przez 25 lat,
aż zaczęłam wystawiać tę sztukę.

531
00:29:34,482 --> 00:29:37,943
Na sztukę przyszły znajome,
które opowiedziały o swoich aborcjach.

532
00:29:38,027 --> 00:29:41,780
A ich matki opowiedziały o swoich,
które były

533
00:29:41,864 --> 00:29:43,949
o wiele bardziej wstrząsające.

534
00:29:47,244 --> 00:29:50,039
Właściwie to komuś powiedziałam.
Temu facetowi.

535
00:29:50,331 --> 00:29:51,790
Powiedziałam Jeanowi.

536
00:29:52,124 --> 00:29:54,001
Jean był taki rycerski.

537
00:29:54,084 --> 00:29:58,214
Powiedział, że zapłaci... połowę.

538
00:29:59,215 --> 00:30:02,259
Zaproponował nawet
przejażdżkę autostradą 101

539
00:30:02,343 --> 00:30:05,846
i kempingi na plażach,
coś na kształt wakacji.

540
00:30:05,930 --> 00:30:08,724
Tak, pan. Dziękuję.

541
00:30:08,807 --> 00:30:10,518
Tak się czułam.

542
00:30:10,601 --> 00:30:12,686
Nie muszę o tym mówić,

543
00:30:12,770 --> 00:30:15,481
ale brałam antykoncepcję,
kiedy zaszłam w ciążę.

544
00:30:15,564 --> 00:30:18,192
Brałam tabletki od 15. roku życia.

545
00:30:18,275 --> 00:30:21,153
Wkradłyśmy się z Renee
do Planned Parenthood,

546
00:30:21,237 --> 00:30:24,406
zanim przyjęli koleżankę mamy.
Nie uprawiałyśmy jeszcze seksu,

547
00:30:24,490 --> 00:30:27,618
ale chciałyśmy brać pigułki
na wszelki wypadek.

548
00:30:27,701 --> 00:30:30,621
Na wypadek, gdybyśmy były w jacuzzi,

549
00:30:30,704 --> 00:30:33,374
a sperma podpłynęłaby i nas zaatakowała...

550
00:30:39,255 --> 00:30:41,632
Albo na wypadek prawdziwego ataku.

551
00:30:42,341 --> 00:30:44,343
Pamiętam, że był taki miły dzień.

552
00:30:44,426 --> 00:30:47,805
Poszłyśmy do McDonalda
i wzięłyśmy nasze pierwsze pigułki

553
00:30:47,888 --> 00:30:51,559
z koktajlami czekoladowymi.
Od razu poczułam, że moja działa.

554
00:30:52,142 --> 00:30:56,397
Poczułam się bardzo kobieco,
jakby coś we mnie ożyło.

555
00:31:01,860 --> 00:31:03,404
Nie wiedziałam wtedy,

556
00:31:03,487 --> 00:31:05,656
że w USA antykoncepcja była legalna

557
00:31:05,739 --> 00:31:08,284
dla wszystkich kobiet zaledwie od 15 lat.

558
00:31:08,367 --> 00:31:12,204
Miałam 15 lat! Myślałam,
że była legalna od zarania dziejów!

559
00:31:12,288 --> 00:31:15,666
Ale nie. W 1965 r.
niesamowitą kobietę Estelle Griswold

560
00:31:15,749 --> 00:31:20,045
aresztowano za rozdawanie antykoncepcji
biednym kobietom w jej ośrodku

561
00:31:20,129 --> 00:31:23,674
planowania rodziny w Connecticut.
Groził jej rok więzienia.

562
00:31:23,757 --> 00:31:26,594
Wniosła sprawę do Sądu Najwyższego

563
00:31:26,677 --> 00:31:28,846
i to wtedy William O. Douglas

564
00:31:28,929 --> 00:31:31,473
użył swojej pięknej
metafory o półcieniach.

565
00:31:31,557 --> 00:31:35,978
Powiedział: „Nasza konstytucja
bez wątpienia gwarantuje

566
00:31:36,061 --> 00:31:37,563
„prawo do prywatności,

567
00:31:37,646 --> 00:31:40,482
„i kobieta ma prawo
używać spirali domacicznej,

568
00:31:40,566 --> 00:31:44,987
„o ile jest mężatką
i o ile jej mąż się na to zgadza!”.

569
00:31:48,657 --> 00:31:51,660
Dla Williama O. Douglasa
była to straszna chwila.

570
00:31:51,744 --> 00:31:54,830
Naprawdę się dla nas narażał!

571
00:31:55,080 --> 00:31:56,540
Bo prawda jest taka,

572
00:31:56,624 --> 00:31:58,959
że nikt nie rozumie 9. poprawki.

573
00:31:59,043 --> 00:32:01,754
Nikt oprócz mnie, piętnastolatki.

574
00:32:02,171 --> 00:32:05,466
Sędzia Scalia wyznał,
że nie uczył się tego w szkole prawniczej.

575
00:32:05,549 --> 00:32:08,594
Nie mógłby nam objaśnić
znaczenia 9. poprawki, choćby

576
00:32:08,677 --> 00:32:10,304
zależało od tego jego życie.

577
00:32:10,971 --> 00:32:13,223
Ale jego nie zależało!

578
00:32:21,565 --> 00:32:24,777
Sięgnęli po poprawkę,
której nikt nie używa i nie rozumie,

579
00:32:24,860 --> 00:32:27,905
bo inaczej by nie uporali się
z kobiecym ciałem.

580
00:32:27,988 --> 00:32:32,284
Gdyż ten dokument od początku
nie uwzględniał naszych ciał!

581
00:32:32,368 --> 00:32:35,871
„Nie wiemy, co zrobić
z tego rodzaju ciałem”.

582
00:32:37,915 --> 00:32:40,167
Tak postrzegam założycieli. Dzięki.

583
00:32:41,251 --> 00:32:43,962
Wykopali tę poprawkę,
której nikt nie używa,

584
00:32:44,046 --> 00:32:46,840
żeby zalegalizować antykoncepcję.

585
00:32:46,924 --> 00:32:49,927
Dowiedziałam się,
że William O. Douglas, który był

586
00:32:50,010 --> 00:32:52,304
moim bohaterem, gdy miałam 15 lat...

587
00:32:52,388 --> 00:32:54,890
Sędzia William O. Douglas miał 67 lat

588
00:32:54,973 --> 00:32:58,852
i miał romans z 22-letnią studentką!

589
00:32:58,936 --> 00:33:01,897
I okazuje się, że również
trzech innych sędziów

590
00:33:01,980 --> 00:33:04,566
być może uprawiało seks
z młodymi kobietami.

591
00:33:04,650 --> 00:33:06,026
Więc pomyślałam,

592
00:33:06,110 --> 00:33:09,780
że musieli zainicjować kontrolę urodzeń!

593
00:33:11,031 --> 00:33:14,993
Chętnie wam puszczę fragment
argumentacji Sądu Najwyższego,

594
00:33:15,077 --> 00:33:18,038
bo jest ostry. To fascynujące.

595
00:33:18,247 --> 00:33:20,457
Jest 1965 rok. W tym sądzie

596
00:33:21,208 --> 00:33:26,714
nie będzie kobiety do 1981 r.,
gdy pojawi się Sandra Day O'Connor.

597
00:33:27,256 --> 00:33:30,843
I oto o losach antykoncepcji
decyduje dziewięciu mężczyzn,

598
00:33:30,926 --> 00:33:33,429
z czego czterech zdradzało swoje żony.

599
00:33:33,512 --> 00:33:37,349
Powiedział nam pan, że w Connecticut

600
00:33:37,433 --> 00:33:40,853
sprzedaż tych artykułów nie jest karana,

601
00:33:40,936 --> 00:33:43,897
gdyż są sprzedawane,
aby zapobiegać chorobom.

602
00:33:44,022 --> 00:33:48,944
Czy to dotyczy wszystkich
omawianych tu środków?

603
00:33:49,027 --> 00:33:53,115
Każde z nich ma
potencjalną podwójną możliwość działania

604
00:33:53,198 --> 00:33:57,536
w charakterze antykoncepcyjnym
i jako środek zapobiegania chorobom?

605
00:33:57,619 --> 00:34:00,247
To prawda w odniesieniu
jedynie do niektórych,

606
00:34:00,330 --> 00:34:04,668
ale niektóre uchodzą
za „środki higieny kobiecej”,

607
00:34:04,752 --> 00:34:07,296
a inne...

608
00:34:11,383 --> 00:34:14,803
Nie wiem, ale...

609
00:34:17,389 --> 00:34:21,977
Wszystkie są sprzedawane
w aptekach w Connecticut,

610
00:34:22,060 --> 00:34:24,229
według jednej czy drugiej teorii.

611
00:34:24,897 --> 00:34:28,567
Czy w aktach sprawy jest coś,
co by wskazywało na...

612
00:34:30,402 --> 00:34:33,614
zmniejszenie współczynnika
urodzeń w Connecticut

613
00:34:33,697 --> 00:34:37,034
względem stanów,
gdzie nie obowiązuje takie prawo?

614
00:34:42,372 --> 00:34:45,000
Cztery godziny czegoś takiego.

615
00:34:47,503 --> 00:34:53,008
Antykoncepcję dla samotnych kobiet
zalegalizowano w Stanach w 1972 r.

616
00:34:53,383 --> 00:34:56,678
Ja się poczęłam
w łonie matki rok wcześniej.

617
00:34:56,762 --> 00:35:00,224
Właśnie o tym myślałam,
kiedy mama wiozła mnie do Seattle,

618
00:35:00,307 --> 00:35:02,100
do Jeana, abyśmy dokonali aborcji.

619
00:35:02,184 --> 00:35:05,354
I o tym, że była w moim wieku,
kiedy mnie urodziła,

620
00:35:05,437 --> 00:35:08,982
że chciała zostać aktorką,
pisarką, osiąść w Nowym Jorku,

621
00:35:09,066 --> 00:35:11,902
co i ja chcę zrobić,
ale nie wiem, czy zdołam.

622
00:35:11,985 --> 00:35:13,821
I gdy tylko o tym pomyślałam,

623
00:35:13,904 --> 00:35:16,114
ogarnęły mnie potworne mdłości.

624
00:35:16,198 --> 00:35:18,700
Zjechała na pobocze, otworzyłam drzwi,

625
00:35:18,784 --> 00:35:21,537
porzygałam się, a gdy wsiadłam z powrotem,

626
00:35:21,620 --> 00:35:23,330
czułam, że ona wie.

627
00:35:24,081 --> 00:35:28,836
I czekałam, aż mi powie,
że wszystko jest w porządku,

628
00:35:29,878 --> 00:35:34,174
że to moje ciało, i tak jak mnie uczyła,
to moja decyzja.

629
00:35:34,258 --> 00:35:37,928
Ale gdy spojrzałam na mamę,
miała dzikie spojrzenie w oczach,

630
00:35:38,011 --> 00:35:40,222
a później zaczęła łapać powietrze.

631
00:35:40,305 --> 00:35:42,724
To był w zasadzie jakiś napad paniki.

632
00:35:42,808 --> 00:35:46,603
I nagle wrzasnęła:
„Lepiej, żebyś nie była w ciąży!”.

633
00:35:46,687 --> 00:35:49,481
Odkrzyknęłam: „Nie jestem w ciąży!”

634
00:35:50,148 --> 00:35:51,275
Klauzula 4.

635
00:35:54,027 --> 00:35:57,114
„Nie może też żaden stan odmówić
komukolwiek na swoim obszarze

636
00:35:57,197 --> 00:35:59,032
„równej ochrony prawa”.

637
00:35:59,116 --> 00:36:01,827
Klauzula 4. jest jeszcze
cudowniejsza niż 3.

638
00:36:02,828 --> 00:36:04,663
Mówi o równej ochronie prawa.

639
00:36:04,746 --> 00:36:09,668
Zabrania dyskryminowania nas
z powodu rasy, płci,

640
00:36:09,751 --> 00:36:12,838
religii, statusu imigracyjnego.

641
00:36:13,672 --> 00:36:17,134
Mowa tu o „kimkolwiek”. Nie o „obywatelu”.

642
00:36:17,217 --> 00:36:20,220
Choćbyś był imigrantem bez dokumentów,

643
00:36:20,304 --> 00:36:24,224
przysługuje ci pełna ochrona prawna,
która wynika z klauzuli 3.

644
00:36:24,308 --> 00:36:26,643
Nie można cię zamknąć bez procesu.

645
00:36:26,727 --> 00:36:31,106
Nie można cię pozbawić niczego ani nikogo.

646
00:36:48,540 --> 00:36:53,962
Długo przemawiam na temat
tej klauzuli. Od ponad dziesięciu lat.

647
00:36:54,630 --> 00:36:58,008
I z każdym dniem
mówienie o niej staje się trudniejsze.

648
00:36:59,343 --> 00:37:03,096
Choć, szczerze mówiąc,
i dziesięć lat temu nie było to łatwe.

649
00:37:06,683 --> 00:37:08,352
Poza tym łączy mnie...

650
00:37:10,896 --> 00:37:14,066
osobista więź z klauzulą
o równej ochronie prawa.

651
00:37:14,149 --> 00:37:16,652
Nie wspominałam o tym, gdy miałam 15 lat.

652
00:37:16,735 --> 00:37:18,320
Nikomu nie powiedziałam.

653
00:37:18,695 --> 00:37:20,989
Gdy docieram do tej części...

654
00:37:23,158 --> 00:37:24,952
Odczuwam pragnienie,

655
00:37:25,035 --> 00:37:28,205
żeby powstrzymać moje
15-letnie ja przed mówieniem o tym.

656
00:37:38,006 --> 00:37:40,217
Właściwie wiecie, co zrobię?

657
00:37:41,009 --> 00:37:45,847
Opowiem o równej ochronie prawa
jako osoba dorosła.

658
00:37:45,931 --> 00:37:46,974
Będę...

659
00:37:47,057 --> 00:37:50,352
Odtąd cały czas będę sobą.

660
00:37:53,313 --> 00:37:55,816
Będę dorosłą kobietą,

661
00:37:55,899 --> 00:37:58,026
która dobiega pięćdziesiątki.

662
00:37:58,986 --> 00:38:00,320
Cześć.

663
00:38:03,615 --> 00:38:06,868
Poza tym twarz mnie napiernicza
od uśmiechania się tak.

664
00:38:15,794 --> 00:38:19,548
Przykro mi, ale już nie wiem,
co pan tutaj robi.

665
00:38:27,597 --> 00:38:30,976
Ta klauzula jest naprawdę cudowna.

666
00:38:31,935 --> 00:38:35,147
Dzięki niej uczyniono
w tym kraju wiele dobrego.

667
00:38:35,605 --> 00:38:38,066
Klauzuli o równej ochronie prawa użyto...

668
00:38:38,775 --> 00:38:42,195
Była motorem Ruchu Praw Obywatelskich.

669
00:38:43,071 --> 00:38:45,157
Wiele dekad po tym konkursie

670
00:38:45,240 --> 00:38:48,076
wraz z klauzulą o prawie
do wymiaru sprawiedliwości

671
00:38:48,160 --> 00:38:50,245
umożliwi małżeństwa jednopłciowe.

672
00:38:50,328 --> 00:38:53,623
Zapewniła przyznanie
rozmaitych praw kobietom pracującym,

673
00:38:53,707 --> 00:38:55,500
w tym równego wynagrodzenia

674
00:38:55,584 --> 00:38:58,170
i niepodlegania molestowaniu seksualnemu.

675
00:39:00,589 --> 00:39:04,634
Przed tym konkursem w 1983 r.
prawnicy próbowali użyć tej klauzuli,

676
00:39:04,718 --> 00:39:08,263
aby rozwiązać problem fizycznej
i seksualnej przemocy wobec kobiet,

677
00:39:08,346 --> 00:39:11,433
w myśl tego, że nie można
mówić o równości w USA,

678
00:39:11,516 --> 00:39:14,519
jeśli podlega się
przemocy o skali epidemicznej.

679
00:39:15,353 --> 00:39:16,938
Jak być może już wiecie,

680
00:39:18,440 --> 00:39:22,402
w USA codziennie cztery kobiety
giną z rąk partnera płci męskiej.

681
00:39:23,111 --> 00:39:27,741
Gdy zaczęłam występować rok temu,
to były trzy kobiety. Wskaźnik wzrósł.

682
00:39:28,325 --> 00:39:30,202
30% amerykańskich kobiet

683
00:39:30,285 --> 00:39:32,996
doświadcza w życiu
napastowania seksualnego.

684
00:39:34,831 --> 00:39:36,208
Jedna na pięć...

685
00:39:37,000 --> 00:39:38,543
Przepraszam, tak.

686
00:39:45,801 --> 00:39:49,137
Jedna na trzy amerykańskie kobiety

687
00:39:49,221 --> 00:39:51,890
doświadcza w życiu
napastowania seksualnego.

688
00:39:52,474 --> 00:39:56,228
Jedna na pięć Amerykanek
doświadcza w życiu gwałtu.

689
00:39:57,229 --> 00:40:00,607
Ostatnio opublikowano badania,
według których USA są jednym

690
00:40:00,690 --> 00:40:04,277
z dziesięciu państw
najbardziej niebezpiecznych dla kobiet.

691
00:40:04,361 --> 00:40:07,489
Przemoc fizyczna,
seksualna, stręczycielstwo,

692
00:40:08,448 --> 00:40:12,410
brak dostępu do służby zdrowia
i opieki okołoporodowej,

693
00:40:12,494 --> 00:40:14,079
śmierć przy porodzie,

694
00:40:14,788 --> 00:40:16,706
zwłaszcza w przypadku czarnych kobiet,

695
00:40:17,290 --> 00:40:18,625
przemoc z użyciem broni.

696
00:40:21,044 --> 00:40:22,546
A z autopsji:

697
00:40:23,672 --> 00:40:26,883
10 milionów Amerykanek
doświadcza przemocy w domach.

698
00:40:27,634 --> 00:40:30,262
Moja mama mieszkała w takim domu.

699
00:40:30,637 --> 00:40:32,013
Podobnie babcia Betty.

700
00:40:32,597 --> 00:40:35,559
I zapewne praprababcia Theresa,

701
00:40:35,642 --> 00:40:38,061
choć nie mam na to dowodów,

702
00:40:38,145 --> 00:40:42,357
z wyjątkiem tego, że zmarła
na melancholię w wieku 36 lat.

703
00:40:44,151 --> 00:40:46,820
Podasz mi dane babci Betty?

704
00:40:48,029 --> 00:40:50,365
Chcę wam trochę opowiedzieć

705
00:40:50,448 --> 00:40:53,243
o babci Betty
i klauzuli o równej ochronie.

706
00:40:53,326 --> 00:40:56,496
Znam te historie dobrze,
ale wolę je czytać.

707
00:40:57,080 --> 00:41:02,460
Babcia Betty poślubiła dziadka,
gdy miała 19 lat.

708
00:41:03,378 --> 00:41:06,256
Rodzina mówiła o dziadku „dobry człowiek”,

709
00:41:06,339 --> 00:41:09,426
co znaczyło, że nie bił żony i dzieci.

710
00:41:09,509 --> 00:41:11,761
Miał 195 cm wzrostu, był drwalem

711
00:41:11,845 --> 00:41:15,765
i sam zbudował dom z jedną sypialnią,
w którym mieszkali.

712
00:41:17,517 --> 00:41:20,812
Legenda głosi, że gdy ściął drzewa na dom,

713
00:41:20,896 --> 00:41:22,606
przyciągnął później drewno

714
00:41:22,689 --> 00:41:26,484
od podnóża góry St. Helens
na plecach jak koń.

715
00:41:26,568 --> 00:41:29,237
Nigdy nie rozumiałam tej części opowieści,

716
00:41:29,321 --> 00:41:30,697
bo miał ciężarówkę.

717
00:41:35,160 --> 00:41:37,954
Gdy Betty i jej dobry mąż
poczęli moją mamę,

718
00:41:38,038 --> 00:41:40,248
dziadkowie mieli już dwoje dzieci.

719
00:41:40,332 --> 00:41:41,958
Betty była podenerwowana.

720
00:41:42,042 --> 00:41:44,544
Chciała jechać na jarmark w Cowlitz.

721
00:41:44,628 --> 00:41:48,131
Dziadek wziął dodatkową zmianę,
żeby zarobić na bilety.

722
00:41:48,215 --> 00:41:52,385
Wspólnie z partnerem Rayem ścięli
45-metrowe drzewo iglaste.

723
00:41:52,469 --> 00:41:57,265
Źle ocenili trajektorię i drzewo
spadło na dziadka, zabijając go.

724
00:41:57,682 --> 00:42:00,810
Moja mama urodziła się,
gdy babcia była w żałobie.

725
00:42:01,645 --> 00:42:04,481
Owdowiała babcia Betty
utrzymywała trójkę dzieci,

726
00:42:04,564 --> 00:42:07,150
pracując jako kelnerka w restauracji.

727
00:42:07,234 --> 00:42:10,946
Często przychodził tam niejaki Dick.

728
00:42:11,196 --> 00:42:13,823
Dick był fryzjerem, bardzo przystojnym.

729
00:42:13,907 --> 00:42:17,160
Babcia uwielbiała przystojnych mężczyzn.
Tak jak ja.

730
00:42:17,452 --> 00:42:20,247
Babcia Betty dość szybko wyszła za Dicka.

731
00:42:20,330 --> 00:42:23,124
Dość szybko zaczął ją bić.

732
00:42:23,208 --> 00:42:24,626
Bił jej dzieci.

733
00:42:24,709 --> 00:42:27,963
Mieli jeszcze trójkę dzieci. Też je bił.

734
00:42:29,339 --> 00:42:33,385
Gdy siostra mojej mamy skończyła 16 lat,
mąż babci ją zgwałcił.

735
00:42:33,802 --> 00:42:37,055
Ciotka zaszła w ciążę.
Wyjechała, żeby urodzić dziecko.

736
00:42:37,138 --> 00:42:39,849
Zgwałcił ją ponownie. Znowu wyjechała.

737
00:42:39,933 --> 00:42:43,103
Wróciła do domu
po urodzeniu drugiego dziecka

738
00:42:43,186 --> 00:42:45,563
i ukończyła liceum jako prymuska.

739
00:42:45,647 --> 00:42:49,567
Powiem tylko, że wszystkie dzieci
wyrosły na szczęśliwych ludzi.

740
00:42:50,068 --> 00:42:51,736
Jakimś cudem.

741
00:42:51,820 --> 00:42:54,155
Wszystkie mają rodziny, które kochają,

742
00:42:54,239 --> 00:42:58,368
i pracę, którą,
jak większość z nas, raczej lubią.

743
00:42:58,451 --> 00:43:02,080
Nikt z nich nie powielał krzywd,
których sami doznali.

744
00:43:02,163 --> 00:43:05,208
Niedobrze tak przeskakiwać
na koniec historii,

745
00:43:05,292 --> 00:43:09,462
ale nie chcę, żebyście martwili się o nich
do końca sztuki.

746
00:43:09,546 --> 00:43:12,340
Wszystko z nimi dobrze,
jak z wieloma ludźmi,

747
00:43:12,424 --> 00:43:16,469
którzy mają za sobą podobne przejścia.

748
00:43:20,348 --> 00:43:24,144
Byłam wkurzona na mamę,
kiedy opowiedziała mi tę historię.

749
00:43:24,227 --> 00:43:28,857
Miałam 15 lat i wściekłam się na nią,
ponieważ byłam

750
00:43:28,940 --> 00:43:31,693
absolutnie heteroseksualną
15-letnią dziewczynką.

751
00:43:31,776 --> 00:43:34,738
Ciągle chciałam się całować z chłopakami!

752
00:43:34,821 --> 00:43:38,908
Nie chciałam myśleć, że mogą być
gwałtowni albo kogoś zgwałcić.

753
00:43:38,992 --> 00:43:42,412
Mogą być niestabilni. Uwielbiałam takich.

754
00:43:42,704 --> 00:43:47,083
Zdołowanych jak instruktor tańca
w kurorcie w Catskills.

755
00:43:49,294 --> 00:43:52,464
Ale pamiętam, o co spytałam mamę:

756
00:43:52,547 --> 00:43:56,092
„Dlaczego babcia Betty
nie uciekła z wami wszystkimi?”.

757
00:43:56,176 --> 00:43:58,261
Mama nie potrafiła mi odpowiedzieć.

758
00:43:58,345 --> 00:44:01,806
Zamknęła się w swoim pokoju
i nie chciała wyjść,

759
00:44:01,890 --> 00:44:05,643
ale tata wziął mnie na stronę
i wyjaśnił...

760
00:44:06,478 --> 00:44:09,981
że babcia Betty nie mogła uciec,
bo była chora.

761
00:44:10,482 --> 00:44:14,861
Bo miała ZMK:
„Zespół maltretowanej kobiety”.

762
00:44:14,944 --> 00:44:17,155
Nie mogłam tego zrozumieć.

763
00:44:17,238 --> 00:44:19,491
„Jak się tym można zarazić?”

764
00:44:19,574 --> 00:44:21,951
Każda osoba, która poznałaby babcię,

765
00:44:22,035 --> 00:44:24,954
uznałaby taki jej opis za absurdalny.

766
00:44:25,038 --> 00:44:27,040
Miała prawie 180 cm wzrostu.

767
00:44:27,123 --> 00:44:31,628
Gigantyczne mięśnie,
dzikie czarne włosy, piękne!

768
00:44:32,295 --> 00:44:36,716
Pracowała nie tylko jako kelnerka,
ale spławiała też drewno.

769
00:44:36,800 --> 00:44:39,928
Stawała na kłodach
na rzece o rwącym nurcie,

770
00:44:40,011 --> 00:44:41,596
brała długi kij

771
00:44:41,679 --> 00:44:45,767
i przez cały dzień
spławiała drewno po rzece, aż...

772
00:44:46,309 --> 00:44:49,104
Właściwie to nie wiem,
co się dzieje z drewnem.

773
00:44:53,441 --> 00:44:57,195
To moja ulubiona czynność
w tym przedstawieniu.

774
00:45:00,407 --> 00:45:04,494
A on mnie nie powstrzyma,
bo nic dla niego nie napisałam.

775
00:45:08,123 --> 00:45:11,459
Flisactwo nie było wymarzoną pracą babci.

776
00:45:11,543 --> 00:45:14,838
Od najmłodszych lat chciała być malarką.

777
00:45:14,921 --> 00:45:18,967
Uczyła się malować, kopiując Picassa,
który był jej ulubieńcem.

778
00:45:19,050 --> 00:45:22,679
Jej domek z jedną sypialnią był pełen

779
00:45:22,762 --> 00:45:25,306
tandetnych reprodukcji Picassa.

780
00:45:25,390 --> 00:45:28,685
Gdy byłam małą dziewczynką,
myślałam, że to jej obrazy.

781
00:45:28,768 --> 00:45:32,564
Byłam w liceum, gdy odkryłam,
że to Picasso, nie babcia Betty,

782
00:45:32,647 --> 00:45:34,816
wymyślił Płaczącą kobietę.

783
00:45:36,317 --> 00:45:38,361
Ilekroć mówię o tym,

784
00:45:38,445 --> 00:45:41,531
kim kobiety z mojej rodziny chciały być...

785
00:45:41,614 --> 00:45:44,075
W moim ciele dzieją się szalone rzeczy.

786
00:45:44,159 --> 00:45:47,745
Od roku bolą mnie plecy.

787
00:45:47,829 --> 00:45:50,790
Mam zaciśnięte gardło

788
00:45:50,874 --> 00:45:54,085
i nie mogę nic z siebie wydusić, i...

789
00:45:56,713 --> 00:45:59,716
Mam w domu obraz babci.

790
00:46:01,551 --> 00:46:04,220
I myślę, że mogła być dobrą malarką,

791
00:46:04,304 --> 00:46:07,807
ale nigdy nie namalowała niczego swojego.

792
00:46:14,355 --> 00:46:17,901
To zabawne, ale odwiedziłam
z Jeanem babcię Betty,

793
00:46:17,984 --> 00:46:19,861
gdy jechałam zrobić aborcję.

794
00:46:19,944 --> 00:46:22,030
Chciałam jej powiedzieć, co robię.

795
00:46:22,113 --> 00:46:24,407
Myślałam, że może
ucieszy się z tego powodu.

796
00:46:24,491 --> 00:46:27,285
Moja prababcia Bricken miała 16 dzieci,

797
00:46:27,368 --> 00:46:30,747
a babcia Betty sześcioro dzieci
i brutalnego męża.

798
00:46:30,830 --> 00:46:32,874
Myślałam, że może się ucieszy,

799
00:46:32,957 --> 00:46:35,793
że zrobię ze swoim życiem coś innego.

800
00:46:35,877 --> 00:46:38,588
Ale po reakcji mamy, po prostu...

801
00:46:38,671 --> 00:46:40,632
Prawie jej powiedziałam.

802
00:46:40,715 --> 00:46:43,176
Zrobiła na śniadanie pyszne ciastka.

803
00:46:43,259 --> 00:46:45,136
Usiadłam i prawie powiedziałam:

804
00:46:45,220 --> 00:46:47,055
„Babciu, jestem w ciąży”.

805
00:46:47,472 --> 00:46:49,724
Zamiast tego stwierdziłam:

806
00:46:49,807 --> 00:46:52,352
„Babciu, tęsknię za George'em!”.

807
00:46:53,686 --> 00:46:55,605
Nie mam pojęcia dlaczego.

808
00:46:55,688 --> 00:46:59,359
George był skarpetą w kształcie małpki,
którą dla mnie uszyła,

809
00:46:59,442 --> 00:47:03,112
gdy miałam trzy lata.
Kochałam ją i moja miłość ją zabiła.

810
00:47:03,196 --> 00:47:05,031
Brakowało mu oka, ogona.

811
00:47:05,114 --> 00:47:08,284
W końcu zrobiłam mu trumnę
z pudełka po butach.

812
00:47:08,368 --> 00:47:10,537
Pamiętam, jak powiedziałam babci,

813
00:47:10,620 --> 00:47:13,790
że chciałabym zabrać
George'a skarpetę na Syberię.

814
00:47:13,873 --> 00:47:17,919
A babcia tylko chrząknęła,
bo nie była sentymentalna, ale...

815
00:47:18,002 --> 00:47:22,215
W następne Boże Narodzenie
uszyła mi nową skarpetę-małpkę

816
00:47:22,298 --> 00:47:24,551
i wysłała mi ją do Rosji.

817
00:47:24,634 --> 00:47:28,221
Tę nową skarpetę-małpkę
nazwałam „George II”.

818
00:47:29,055 --> 00:47:30,848
A gdy skończyłam 40 lat,

819
00:47:30,932 --> 00:47:34,686
uznałam, że George II
jest samotny i potrzebuje przyjaciela.

820
00:47:34,769 --> 00:47:37,772
Więc kupiłam
czerwono-białą małpkę w paski,

821
00:47:37,855 --> 00:47:40,900
którą nazwałam przyjacielem George'a II.

822
00:47:41,401 --> 00:47:43,069
I po dziś dzień...

823
00:47:44,153 --> 00:47:45,572
Jestem mężatką.

824
00:47:48,241 --> 00:47:52,453
Do dziś przyjaciel George'a II
jest najważniejszą osobą w moim życiu.

825
00:47:54,080 --> 00:47:58,293
Pewnie się głowicie, jak to się ma
do klauzuli o równej ochronie praw.

826
00:48:00,295 --> 00:48:03,673
Pomimo tych odczuć
i tego, co niektórzy myślą,

827
00:48:03,756 --> 00:48:06,259
ta sztuka jest starannie skonstruowana.

828
00:48:08,928 --> 00:48:11,931
Nie moja wina, że konstrukcji nie widać.

829
00:48:12,473 --> 00:48:17,312
W 2005 r. na 14. poprawkę

830
00:48:18,104 --> 00:48:22,025
powołano się w sprawie
Castle Rock kontra Gonzales.

831
00:48:23,318 --> 00:48:26,821
Jessica Gonzales uzyskała
zakaz zbliżania się

832
00:48:26,904 --> 00:48:29,115
dla swojego brutalnego męża.

833
00:48:29,198 --> 00:48:32,160
Miesiąc później porwał ich trzy córki.

834
00:48:32,493 --> 00:48:36,039
Przerażona Jessica
siedem razy dzwoniła na policję

835
00:48:36,122 --> 00:48:38,833
i dwa razy osobiście
udała się na posterunek,

836
00:48:38,916 --> 00:48:43,212
żeby pokazać zakaz zbliżania się
i błagać ich, by szukali jej córek.

837
00:48:43,296 --> 00:48:45,965
Policjanci nie tylko jej nie pomogli,

838
00:48:46,049 --> 00:48:48,635
ale i zażądali,
aby przestała ich kłopotać.

839
00:48:50,219 --> 00:48:54,307
Rano pan Gonzales legalnie
kupił broń półautomatyczną,

840
00:48:54,390 --> 00:48:58,019
gdy ich córki czekały w samochodzie,
a potem je zabił.

841
00:48:58,936 --> 00:49:00,438
Jessica Gonzales,

842
00:49:01,606 --> 00:49:03,733
która teraz ma na nazwisko Lenahan,

843
00:49:04,734 --> 00:49:09,364
bardzo odważnie pozwała
policję z Castle Rock za to,

844
00:49:09,447 --> 00:49:12,408
że ta nie przybyła,
aby ochronić ją i jej dzieci.

845
00:49:12,825 --> 00:49:15,536
W stanie Kolorado
uchwalono wcześniej ustawę,

846
00:49:15,620 --> 00:49:19,666
która wymaga od policji aresztowania osoby
naruszającej zakaz zbliżania się.

847
00:49:19,749 --> 00:49:22,502
Jessica ich pozwała i wygrała.

848
00:49:23,961 --> 00:49:25,546
Miasto wniosło apelację,

849
00:49:26,255 --> 00:49:29,258
skierowało sprawę
do samego Sądu Najwyższego

850
00:49:29,342 --> 00:49:32,720
i ten sąd,
pod przewodnictwem Antonina Scalii,

851
00:49:33,304 --> 00:49:37,141
oddalił jej sprawę,
przekreślił prawo stanu Kolorado

852
00:49:37,225 --> 00:49:39,644
i ustawę o przemocy wobec kobiet,

853
00:49:39,727 --> 00:49:43,564
orzekając, że konstytucja
nie obliguje policji

854
00:49:43,648 --> 00:49:46,526
do ochrony Jessiki Lenahan i jej córek.

855
00:49:47,360 --> 00:49:50,822
Słuchałam tej sprawy wiele razy.

856
00:49:53,741 --> 00:49:57,036
I słuchając sędziów, zauważyłam...

857
00:49:59,580 --> 00:50:02,083
że poświęcają niewiele czasu na mówienie

858
00:50:02,166 --> 00:50:04,877
o Jessice Lenahan jako istocie ludzkiej.

859
00:50:05,670 --> 00:50:08,172
Nie mówią o jej córkach.

860
00:50:08,256 --> 00:50:11,718
Rebecca miała dziesięć lat.
Katheryn miała osiem lat.

861
00:50:11,801 --> 00:50:13,594
Leslie miała siedem lat.

862
00:50:14,846 --> 00:50:20,810
Zamiast tego bardzo długo
kłócili się o słowo „powinna”.

863
00:50:21,769 --> 00:50:25,857
Jak w zdaniu „Policja powinna
egzekwować zakaz zbliżania się”.

864
00:50:25,940 --> 00:50:28,276
I choć jestem laikiem, rozumiem,

865
00:50:28,359 --> 00:50:30,570
że w prawie precyzyjny język to podstawa,

866
00:50:30,653 --> 00:50:33,322
ale umiem zrównoważyć te dwie rzeczy...

867
00:50:34,449 --> 00:50:38,953
W pewnej chwili sędziowie
Scalia i Breyer spierają się o to,

868
00:50:39,036 --> 00:50:43,166
czy ten drugi rozumie
znaczenie słowa „powinna”.

869
00:50:43,249 --> 00:50:44,125
Terri...

870
00:50:44,959 --> 00:50:48,921
Chwila, myślałem, że ustaliliśmy już,
czy w prawie stanowym

871
00:50:49,005 --> 00:50:51,632
słowo „powinna” znaczy „powinna”.

872
00:50:51,716 --> 00:50:55,678
Myśli pan, że to kwestia prawa stanowego?

873
00:50:55,928 --> 00:50:57,221
Jeśli znaczy „powinna”,

874
00:50:57,305 --> 00:51:01,726
zachodzi stosunek materialny
w myśl Konstytucji Federalnej?

875
00:51:01,809 --> 00:51:05,146
-Nie, Wysoki Sądzie.
-Załóżmy, że „powinna” znaczy „powinna”.

876
00:51:05,229 --> 00:51:06,230
Dobrze.

877
00:51:06,314 --> 00:51:07,982
Ale możemy mieć ustawę,

878
00:51:08,065 --> 00:51:11,152
która mówi, że straż pożarna
powinna gasić pożary.

879
00:51:11,319 --> 00:51:14,697
Policja powinna reagować na przestępstwa.

880
00:51:15,615 --> 00:51:20,495
Armia powinna reagować na ataki.

881
00:51:21,162 --> 00:51:24,582
Nawet samo słowo
„powinna” nie znaczy wcale...

882
00:51:25,541 --> 00:51:29,462
Scalia ostatecznie orzekł,
że „powinna” nie znaczy „musi”,

883
00:51:29,545 --> 00:51:31,881
co mnie wprawia w zakłopotanie,

884
00:51:31,964 --> 00:51:34,258
gdyż Scalia był żarliwym katolikiem.

885
00:51:39,263 --> 00:51:42,391
Niektórzy konstytucjonaliści
nazwali to orzeczenie

886
00:51:42,475 --> 00:51:44,977
śmiercią 14. poprawki dla kobiet.

887
00:51:45,061 --> 00:51:49,023
W zasadzie wyklucza możliwość
odwoływania się do rządu federalnego

888
00:51:49,106 --> 00:51:53,194
i konstytucji o uzyskanie ochrony
przed przemocą fizyczną i seksualną.

889
00:51:53,277 --> 00:51:56,030
To druzgoczące głównie
dla niebiałych kobiet,

890
00:51:56,531 --> 00:52:00,493
dla transkobiet, dla niebinarnych
i binarnych osób trans,

891
00:52:00,576 --> 00:52:03,287
dla kobiet niepełnosprawnych, rdzennych,

892
00:52:03,371 --> 00:52:06,791
które doświadczają najwięcej przemocy.
To straszne.

893
00:52:06,874 --> 00:52:09,377
Giną imigrantki i ich dzieci

894
00:52:09,460 --> 00:52:12,088
uciekające przed przemocą.

895
00:52:13,339 --> 00:52:17,969
Ja naprawdę chciałam zrozumieć dlaczego.

896
00:52:18,970 --> 00:52:20,888
Jak doszli do tego orzeczenia.

897
00:52:20,972 --> 00:52:24,141
Może dlatego, że w mojej rodzinie
była obecna przemoc,

898
00:52:24,225 --> 00:52:25,768
musiałam to zrozumieć.

899
00:52:26,143 --> 00:52:29,105
Rozmawiałam z kilkoma konstytucjonalistami

900
00:52:30,690 --> 00:52:32,316
i oto czego się dowiedziałam.

901
00:52:34,569 --> 00:52:36,696
Istnieją dwa rodzaje praw.

902
00:52:37,697 --> 00:52:40,324
Prawa negatywne i prawa pozytywne.

903
00:52:41,242 --> 00:52:45,121
Prawa negatywne nie pozwalają
rządowi zabierać naszych rzeczy,

904
00:52:45,204 --> 00:52:46,956
zamykać nas, zabijać.

905
00:52:47,665 --> 00:52:49,667
Prawa pozytywne to prawa aktywne.

906
00:52:50,167 --> 00:52:53,379
To wszystko,
co rząd musi zrobić lub zapewnić.

907
00:52:53,462 --> 00:52:57,550
Obejmują na przykład prawo
do rzetelnego procesu sądowego,

908
00:52:58,050 --> 00:52:59,218
do adwokata,

909
00:52:59,594 --> 00:53:02,138
w niektórych krajach
prawo do opieki medycznej.

910
00:53:04,181 --> 00:53:07,977
Nasza konstytucja jest przede wszystkim,
z pewnymi wyjątkami,

911
00:53:08,060 --> 00:53:09,854
dokumentem praw negatywnych.

912
00:53:09,937 --> 00:53:13,691
Zaprojektowanym,
aby chronić jego autorów i ich mienie,

913
00:53:13,774 --> 00:53:17,028
mienie, którym czasem byli ludzie,
przed rządem.

914
00:53:17,111 --> 00:53:20,531
Po części dlatego uznali,
że Lenahan nie przysługuje

915
00:53:20,615 --> 00:53:24,410
żadna aktywna czy pozytywna
ochrona ze strony policji.

916
00:53:24,493 --> 00:53:28,915
Dowiedziałam się też, że gdyby
ratyfikowano poprawkę o równych prawach,

917
00:53:28,998 --> 00:53:32,001
to ona mogłaby zapewnić prawo do ochrony.

918
00:53:32,084 --> 00:53:36,631
I pierwszy raz pojęłam, dlaczego
mama płakała, kiedy jej nie uchwalono.

919
00:53:40,885 --> 00:53:43,554
Dlatego w tej chwili usiłuję zrozumieć,

920
00:53:44,305 --> 00:53:47,391
co to oznacza, jeśli ta konstytucja

921
00:53:47,475 --> 00:53:50,311
nie będzie nas chronić
przed przemocą mężczyzn?

922
00:53:51,270 --> 00:53:53,064
I nie chcę szkalować mężczyzn.

923
00:53:53,147 --> 00:53:56,317
Uwielbiam ich. Naprawdę.
Cholernie was kocham.

924
00:53:57,443 --> 00:53:59,654
Jestem córeczką tatusia.

925
00:54:04,617 --> 00:54:07,244
Ale fakty są przytłaczające.

926
00:54:07,328 --> 00:54:08,704
Naprawdę nie wiedziałam.

927
00:54:08,788 --> 00:54:10,623
Pomyślałam, że będzie ciekawie

928
00:54:10,706 --> 00:54:13,334
poważnie potraktować
sugestie z tego konkursu.

929
00:54:13,417 --> 00:54:17,630
Znaleźć osobisty związek
między moim życiem a konstytucją.

930
00:54:17,713 --> 00:54:21,467
I wtedy dowiedziałam się, że w XXI wieku

931
00:54:21,550 --> 00:54:25,054
więcej amerykańskich kobiet zginęło
z rąk ich męskich partnerów

932
00:54:25,137 --> 00:54:28,140
niż Amerykanów na wojnach z rąk wroga.

933
00:54:28,224 --> 00:54:29,934
Łącznie z 11 września.

934
00:54:33,813 --> 00:54:37,942
To nie jest liczba kobiet zabitych
w tym kraju przez mężczyzn.

935
00:54:38,025 --> 00:54:39,944
To tylko liczba kobiet

936
00:54:40,027 --> 00:54:43,364
zabitych przez ludzi,
którzy je podobno kochali.

937
00:54:45,616 --> 00:54:46,742
A to jest...

938
00:54:49,787 --> 00:54:54,417
Uważam,
że statystyki są tak przytłaczające,

939
00:54:56,627 --> 00:54:59,714
że muszę o nich zapominać,
by przetrwać kolejny dzień.

940
00:55:00,756 --> 00:55:04,301
Ale chyba nie da się o tym zapomnieć,
prawda? Myślę, że...

941
00:55:06,137 --> 00:55:08,389
Nawet jeśli się nie zna statystyk,

942
00:55:09,557 --> 00:55:12,977
prawdy o tym się nie zmieni.

943
00:55:15,229 --> 00:55:16,647
Prawda o tej...

944
00:55:19,108 --> 00:55:22,028
szalejącej przemocy na kobiecych ciałach

945
00:55:22,695 --> 00:55:26,032
jest bezustannie obecna

946
00:55:28,659 --> 00:55:29,660
w podświadomości.

947
00:55:47,511 --> 00:55:49,055
Gdy miałam 17 lat,

948
00:55:50,181 --> 00:55:53,225
za pieniądze z waszego
konkursu poszłam na studia.

949
00:55:53,309 --> 00:55:55,394
Zapisałam się na prawo.

950
00:55:55,478 --> 00:55:58,147
Byłam na przesłuchaniu
do sztuki Czerwone Nosy

951
00:55:58,230 --> 00:56:01,859
o średniowiecznych aktorach,
którzy chcą przetrwać dżumę.

952
00:56:01,942 --> 00:56:04,361
Zagrałam jednonogą tancerkę, która umiera.

953
00:56:05,362 --> 00:56:07,990
Pierwszego dnia prób
starszy chłopak spytał,

954
00:56:08,074 --> 00:56:10,367
czy mnie zawieźć do domu.
Odparłam: „Jasne”.

955
00:56:10,451 --> 00:56:13,329
Gdy dotarliśmy do akademika, powiedział:

956
00:56:13,412 --> 00:56:16,207
„Tak długo marzyłem,
by cię pocałować”. Dziwne.

957
00:56:16,290 --> 00:56:18,000
Znaliśmy się od trzech godzin...

958
00:56:18,084 --> 00:56:21,128
Ale był uroczy, więc go pocałowałam.

959
00:56:21,212 --> 00:56:23,964
A później nagle zdjął mi spodnie.

960
00:56:27,009 --> 00:56:29,720
Gdy miałam 17 lat, byłam taka mądra.

961
00:56:29,804 --> 00:56:31,931
Znaczenie mądrzejsza niż teraz.

962
00:56:32,014 --> 00:56:34,350
Myślałam, że przeczytałam wszystko.

963
00:56:34,433 --> 00:56:37,937
Czytałam Glorię Steinem,
bell hooks i Audre Lorde.

964
00:56:38,020 --> 00:56:40,397
Studiowałam feminizm zaawansowany,

965
00:56:40,481 --> 00:56:43,734
a i tak postanowiłam
uprawiać seks z tym facetem,

966
00:56:43,818 --> 00:56:46,487
bo wydawało mi się,
że tak będzie grzecznie.

967
00:56:48,864 --> 00:56:50,157
Tak myślę.

968
00:56:53,035 --> 00:56:55,162
Ale nie wiem.

969
00:56:55,246 --> 00:56:57,665
Bo gdy wspominam ten wóz, pamiętam,

970
00:56:57,998 --> 00:57:00,167
jak ciemno było na zewnątrz.

971
00:57:00,668 --> 00:57:02,753
Pamiętam, że się rozglądałam.

972
00:57:03,254 --> 00:57:07,633
Ulica była pusta.
Mój akademik był na skraju kampusu.

973
00:57:07,716 --> 00:57:12,221
Pamiętam, że poczułam
w żołądku coś dziwnego.

974
00:57:13,097 --> 00:57:15,224
A potem ta przelotna myśl,

975
00:57:16,642 --> 00:57:19,520
tak szybka,
że trudno ją nawet oddać słowami.

976
00:57:19,603 --> 00:57:22,523
Ale było to coś takiego, jak:

977
00:57:23,524 --> 00:57:24,775
„Przeżyj”.

978
00:57:32,158 --> 00:57:35,953
To bardzo dziwne,
bo ten facet nie zrobiłby mi krzywdy.

979
00:57:37,037 --> 00:57:40,833
Wiem, że by nie zrobił.
Do dziś się przyjaźnimy.

980
00:57:42,042 --> 00:57:43,919
Na Facebooku.

981
00:57:47,715 --> 00:57:50,509
Jestem na 99% pewna,
że by mnie nie skrzywdził,

982
00:57:50,593 --> 00:57:53,762
więc dlaczego czułam,
że coś zagraża mojemu życiu?

983
00:57:57,057 --> 00:57:59,143
Przeczytasz notatki o Hammurabim?

984
00:58:05,357 --> 00:58:07,610
„Pierwsze prawo dotyczące przemocy domowej

985
00:58:07,693 --> 00:58:09,904
„uchwalił Hammurabi w 1800 roku p.n.e.

986
00:58:09,987 --> 00:58:12,364
„Mąż mógł ukarać dowolnego domownika

987
00:58:12,448 --> 00:58:14,783
„z jakiegokolwiek powodu.

988
00:58:14,867 --> 00:58:18,662
„Rzymski kodeks pater familias pozwalał
mężczyźnie zabić żonę za cudzołóstwo

989
00:58:18,746 --> 00:58:20,748
„lub chodzenie bez zakrytej twarzy.

990
00:58:20,831 --> 00:58:23,626
„We Francji, w renesansie,
gdy zbyt wiele kobiet

991
00:58:23,709 --> 00:58:26,128
i dzieci bito na śmierć,
szkodząc gospodarce,

992
00:58:26,212 --> 00:58:29,340
„mężczyznom pozwalano tylko
na ciosy niezostawiające śladów.

993
00:58:29,423 --> 00:58:32,718
„W XVIII-wiecznej Anglii prawo
pozwalało mężczyźnie uderzyć żonę

994
00:58:32,801 --> 00:58:34,887
„biczem nie grubszym od jego kciuka.

995
00:58:34,970 --> 00:58:38,307
„Choć ludzie myślą, że stąd
się wzięła »zasada kciuka«,

996
00:58:38,390 --> 00:58:39,558
„to nieprawda”.

997
00:58:39,642 --> 00:58:40,726
Powiedziałam,

998
00:58:40,809 --> 00:58:44,480
że stosunek mężczyzn do kobiet
w stanie Waszyngton wynosił 9:1?

999
00:58:44,563 --> 00:58:47,816
Fałsz. Tak mnie uczył
nauczyciel historii, pan Berger.

1000
00:58:47,900 --> 00:58:51,612
W stanie Waszyngton były tysiące kobiet.

1001
00:58:51,695 --> 00:58:54,531
Kobiety Saliszów, z plemienia Wenatchi.

1002
00:58:54,615 --> 00:58:58,494
Niektóre z nich wychodziły
za białych mężczyzn przez 100 lat

1003
00:58:58,577 --> 00:59:02,623
i, według ich pamiętników,
były to udane małżeństwa!

1004
00:59:02,706 --> 00:59:04,375
Te plemiona były egalitarne.

1005
00:59:04,458 --> 00:59:08,462
Kobiety mogły być kapłankami,
tłumaczkami, szkutniczkami.

1006
00:59:08,545 --> 00:59:10,798
Później Waszyngton stał się stanem,

1007
00:59:10,881 --> 00:59:13,968
trafił pod parasol konstytucji,
którą czciłam,

1008
00:59:14,051 --> 00:59:17,221
co znaczyło,
że Indianki przestały uchodzić za ludzi,

1009
00:59:17,304 --> 00:59:21,016
małżeństwa stały się nielegalne
i przywieźli białe kobiety,

1010
00:59:21,100 --> 00:59:24,228
takie jak moja praprababcia Theresa.
Czytaj.

1011
00:59:24,311 --> 00:59:26,230
„W 1910 r. Sąd Najwyższy USA orzekł,

1012
00:59:26,313 --> 00:59:29,316
„że żona nie może oskarżyć męża o napaść,

1013
00:59:29,400 --> 00:59:32,486
„gdyż sądy zostałyby
zasypane sprawami, w których

1014
00:59:32,569 --> 00:59:34,238
„małżonkowie się oskarżają.

1015
00:59:34,321 --> 00:59:36,156
„W 1977 Kodeks Karny Kalifornii

1016
00:59:36,240 --> 00:59:39,076
„stanowił, że żona może
oskarżyć męża o napaść czynną,

1017
00:59:39,159 --> 00:59:42,371
„jeśli dozna więcej obrażeń
niż w przypadku oskarżenia o pobicie.

1018
00:59:42,454 --> 00:59:45,207
„W 2005 roku Sąd Najwyższy
orzekł, że Jessica Lenahan

1019
00:59:45,291 --> 00:59:47,501
„nie mogła pozwać policji Castle Rock

1020
00:59:47,584 --> 00:59:49,920
„za to, że nie ochroniła jej i dzieci.

1021
00:59:50,004 --> 00:59:53,507
„W 2014 Komisja Międzyamerykańska
ds. Praw Człowieka orzekła,

1022
00:59:53,590 --> 00:59:57,261
„że USA naruszyły prawa człowieka
Jessiki Lenahan i jej córek”.

1023
00:59:57,344 --> 00:59:59,722
Dziękuję, Mike. Słuchajcie, to Mike.

1024
00:59:59,805 --> 01:00:03,183
Wspaniały człowiek, cudowny aktor.

1025
01:00:03,267 --> 01:00:07,438
Gdy pojęłam, że będę mówić
na scenie o takim bezmiarze przemocy,

1026
01:00:07,521 --> 01:00:10,899
chciałam mieć ze sobą
pozytywną męską energię.

1027
01:00:20,659 --> 01:00:22,828
Reprezentuję
prawdziwą osobę z życia Heidi.

1028
01:00:22,911 --> 01:00:26,290
Mela Yonkina, który był legionistą.

1029
01:00:26,373 --> 01:00:28,208
Walczył w II wojnie światowej.

1030
01:00:28,959 --> 01:00:32,588
Był niezwykle uroczym człowiekiem,
który podróżował po kraju

1031
01:00:32,671 --> 01:00:35,424
z Heidi i jej rodziną,
od konkursu do konkursu.

1032
01:00:35,507 --> 01:00:37,968
Zawsze jej mówił, że jest z niej dumny,

1033
01:00:38,052 --> 01:00:40,554
a gdy wygrywała, oczy zachodziły mu mgłą.

1034
01:00:40,637 --> 01:00:42,014
Symulował katar.

1035
01:00:44,141 --> 01:00:46,769
Ucieszyłem się z zaproszenia do spektaklu,

1036
01:00:46,852 --> 01:00:49,355
choć uznałem za dużą odpowiedzialność

1037
01:00:49,438 --> 01:00:51,940
odgrywanie „pozytywnej męskiej energii”.

1038
01:00:52,524 --> 01:00:55,903
Przez lata unikałem
zaszufladkowania płciowego.

1039
01:00:55,986 --> 01:00:59,406
Uznawałem, że mam
energię neutralną płciowo.

1040
01:00:59,490 --> 01:01:01,867
A że prezentuję się jako mężczyzna,
to czasem

1041
01:01:01,950 --> 01:01:04,995
odbieram to
za nieodpowiedzialne uprzywilejowanie.

1042
01:01:05,079 --> 01:01:08,248
Chciałbym też zgłosić,
że zadurzyłem się w Patricku Swayze,

1043
01:01:08,332 --> 01:01:10,667
gdy byłem młodszy, tak jak Heidi.

1044
01:01:11,543 --> 01:01:14,630
Ale prawda jest taka,
że bardziej mnie kręcił Mel Gibson.

1045
01:01:16,882 --> 01:01:18,300
Tak. Wiem.

1046
01:01:21,011 --> 01:01:25,057
Naprawdę chciałem być nim
z filmu Mad Max 2.

1047
01:01:25,140 --> 01:01:27,810
Po seansie mówiłem znajomym:

1048
01:01:27,893 --> 01:01:30,687
„Ufarbuję sobie kępkę włosów na blond”.

1049
01:01:30,771 --> 01:01:32,147
Tak jak Mel miał w filmie.

1050
01:01:32,231 --> 01:01:34,566
Myślałem, że mam
zabawny australijski akcent.

1051
01:01:34,650 --> 01:01:36,860
Słyszeliście, że to akcent cockney.

1052
01:01:37,736 --> 01:01:41,990
To ciekawe, bo mój tata jest
brytyjskim imigrantem z klasy średniej,

1053
01:01:42,074 --> 01:01:45,411
ale on nie używa cockney.
Jest z Walii i Yorkshire.

1054
01:01:45,494 --> 01:01:47,496
To dwa zupełnie różne akcenty.

1055
01:01:47,579 --> 01:01:50,082
Nie będę ich demonstrował. Nie ma za co.

1056
01:01:50,165 --> 01:01:52,209
Mój tata jest czarującym facetem.

1057
01:01:52,292 --> 01:01:53,919
Moi znajomi go ubóstwiają.

1058
01:01:54,002 --> 01:01:57,798
Będąc dzieckiem,
podziwiałem jego męską charyzmę,

1059
01:01:57,881 --> 01:02:00,843
ale wiedziałem, że jest w tym coś z pozy.

1060
01:02:00,926 --> 01:02:04,555
Na przykład przechodził fazę CB radia.

1061
01:02:04,638 --> 01:02:08,934
Byłem w liceum,
jechaliśmy dwoma samochodami,

1062
01:02:09,017 --> 01:02:11,728
i chciał,
byśmy kontaktowali się poprzez CB.

1063
01:02:11,812 --> 01:02:14,982
Mówił: „Uwaga, Mike,
skręcamy w lewo przy zjeździe”,

1064
01:02:15,065 --> 01:02:18,193
odbierałem: „Tato,
kiedy będzie przerwa na toaletę?”.

1065
01:02:18,277 --> 01:02:22,698
Kiedyś wciął się inny głos
i powiedział: „Para gejów na linii”.

1066
01:02:22,781 --> 01:02:26,994
Kierowca ciężarówki, niski,
męski głos. Niższy niż mój czy taty.

1067
01:02:27,077 --> 01:02:30,372
Zapadła straszna, głęboka cisza.

1068
01:02:30,456 --> 01:02:34,209
Czyżby tata niechcący zaseplenił?
A może mi się wydawało?

1069
01:02:34,334 --> 01:02:37,629
I wtedy tata odpowiedział:
„A pedał podsłuchiwał!”.

1070
01:02:41,258 --> 01:02:45,095
Biorąc wszystko pod uwagę,
niezłe wyjście z sytuacji.

1071
01:02:46,805 --> 01:02:48,307
Jeszcze się nie ujawniłem.

1072
01:02:48,390 --> 01:02:52,561
Nie użyłby takich słów,
gdyby wtedy wiedział, że jestem gejem.

1073
01:02:52,686 --> 01:02:56,023
Tak naprawdę to wtedy
nie wiedziałem, że jestem gejem.

1074
01:02:56,899 --> 01:03:00,319
Chyba myślałem, że moja
orientacja seksualna to „nerd”.

1075
01:03:04,406 --> 01:03:06,033
Parę lat później studiowałem.

1076
01:03:06,116 --> 01:03:09,495
Jechałem z Maine do Bostonu,
żeby zamieszkać z dziewczyną.

1077
01:03:09,578 --> 01:03:10,871
Poznawałem wtedy kobiety.

1078
01:03:10,954 --> 01:03:15,125
Miałem na sobie szaroniebieską
kamizelkę od garnituru firmy YSL,

1079
01:03:15,209 --> 01:03:19,630
obcisłe bawełniane szorty w duże
czerwone, białe i niebieskie pasy,

1080
01:03:20,422 --> 01:03:25,052
i brązowe buty za kostkę
ze zrolowanymi różowymi skarpetkami.

1081
01:03:25,135 --> 01:03:27,763
Tata zobaczył mnie,
gdy wyjeżdżałem, i powiedział:

1082
01:03:27,846 --> 01:03:30,265
„Wyglądasz idiotycznie.
Nie możesz tak jechać!”.

1083
01:03:30,349 --> 01:03:33,519
Próbował mnie tylko chronić,
ale mógł mieć rację.

1084
01:03:33,602 --> 01:03:37,022
Bo kilka lat później byłem w Nowym Jorku

1085
01:03:37,105 --> 01:03:38,607
z czwórką znajomych.

1086
01:03:38,690 --> 01:03:42,528
Szliśmy z baru Tunnel
do innego baru o nazwie Bar,

1087
01:03:42,611 --> 01:03:45,364
w East Village, tuż przy stacji pociągu F.

1088
01:03:45,447 --> 01:03:49,243
Miałem czarne, nylonowe
szorty damskie od Patricii Field...

1089
01:03:50,619 --> 01:03:52,746
z aksamitnymi, czerwonymi kropkami.

1090
01:03:52,829 --> 01:03:56,959
Mijaliśmy grupkę nastolatków
i jeden z nich uderzył mnie w twarz.

1091
01:03:58,377 --> 01:04:02,381
Jako że się starzeję,
dla wygody przedstawiam się...

1092
01:04:02,464 --> 01:04:04,841
po prostu jako podstawowy mężczyzna.

1093
01:04:07,261 --> 01:04:08,762
Czuję się...

1094
01:04:10,847 --> 01:04:14,226
bardziej sobą. Chyba.

1095
01:04:17,396 --> 01:04:19,731
Kilka lat temu byłem w Baltimore,

1096
01:04:19,815 --> 01:04:22,651
w barze sportowym Pickles Pub.

1097
01:04:22,734 --> 01:04:26,238
Przy barze siedział facet.
Jakieś 185 cm, 100 kilogramów.

1098
01:04:26,321 --> 01:04:28,156
Duży, łysy biały facet.

1099
01:04:28,240 --> 01:04:32,661
A za barem była kobieta,
która biegała i przyjmowała zamówienia.

1100
01:04:32,744 --> 01:04:36,290
Facet odwraca się do mnie
i pyta: „Chcesz ją przelecieć?”.

1101
01:04:37,791 --> 01:04:41,461
Zapanowała dziwna cisza.
Nie wiedziałem, jak zareagować.

1102
01:04:41,545 --> 01:04:43,463
Czy to poważne pytanie?

1103
01:04:43,547 --> 01:04:47,551
A może sprawdza, czy jestem gejem?

1104
01:04:49,303 --> 01:04:50,929
Czy jest zdolny do przemocy?

1105
01:04:51,013 --> 01:04:53,223
Czy kobieta za barem nie czuje się

1106
01:04:53,307 --> 01:04:55,809
tak jak ty wtedy w aucie z tym facetem?

1107
01:04:55,892 --> 01:05:00,188
Facet wyglądał jak bestia,
ale czułem do niego dziwną sympatię.

1108
01:05:01,064 --> 01:05:05,068
Klepnąłem go w plecy
i powiedziałem: „Powodzenia, stary”.

1109
01:05:05,152 --> 01:05:07,029
I wyszedłem z baru.

1110
01:05:11,450 --> 01:05:14,911
Bardzo bym chciała
zapomnieć też o tym wszystkim.

1111
01:05:16,079 --> 01:05:18,874
O konkursie. O tym wszystkim.

1112
01:05:19,082 --> 01:05:24,838
Marzę o jednej z tych niesamowitych
broadwayowskich zmian scenografii.

1113
01:05:27,424 --> 01:05:29,468
Mam tę moc!

1114
01:05:36,850 --> 01:05:39,186
Ale że to nie jest taki rodzaj sztuki,

1115
01:05:39,478 --> 01:05:42,856
wyobraźmy sobie wszyscy,
że jesteśmy gdzie indziej.

1116
01:05:43,273 --> 01:05:45,692
Wyobraźmy sobie coś innego.

1117
01:05:48,612 --> 01:05:51,281
I znów możecie być sobą.

1118
01:05:51,740 --> 01:05:55,077
Jeśli jeszcze nie byliście,
to dobry moment.

1119
01:05:56,203 --> 01:05:59,414
Zapraszam was do bycia sobą.

1120
01:06:15,180 --> 01:06:19,267
Moja mama i moje ciotki są osobami,

1121
01:06:20,727 --> 01:06:23,230
które powiedziały policji o ojczymie,

1122
01:06:23,313 --> 01:06:26,191
bo babcia Betty za bardzo się bała,
by to zrobić.

1123
01:06:27,067 --> 01:06:29,528
Moja mama i ciotka urodziły się

1124
01:06:29,611 --> 01:06:32,239
nieco dalej od półcienia niż moja babcia.

1125
01:06:32,322 --> 01:06:37,285
Nieco ponad 20 lat po tym, jak kobietom
przyznano prawo do głosowania.

1126
01:06:38,954 --> 01:06:42,999
Mama miała też nauczycielkę,
która wzięła ją na stronę,

1127
01:06:43,333 --> 01:06:45,711
powiedziała jej, że są inne możliwości,

1128
01:06:45,794 --> 01:06:50,132
i nauczyła ją nowego,
modnego słowa, „feministka”.

1129
01:06:52,801 --> 01:06:56,888
Gdy ojczym mamy dowiedział się,
że rozmawiały z policją,

1130
01:06:56,972 --> 01:06:58,890
ogarnęła go wściekłość.

1131
01:06:58,974 --> 01:07:01,810
Wziął swoją broń,
chronioną przez konstytucję,

1132
01:07:01,893 --> 01:07:04,521
i zagroził, że zabije całą swoją rodzinę.

1133
01:07:04,604 --> 01:07:07,399
Ale babcia Betty w końcu zdecydowała.

1134
01:07:07,774 --> 01:07:11,319
Pomimo że odziedziczyła
całkiem logiczne przekonanie,

1135
01:07:11,403 --> 01:07:15,240
że życie jej i jej dzieci
nie ma znaczenia w świetle prawa,

1136
01:07:15,323 --> 01:07:18,452
jednak uznała, że musi coś zrobić.

1137
01:07:18,660 --> 01:07:22,456
W końcu zabrała
wszystkie dzieci i uciekła.

1138
01:07:24,666 --> 01:07:28,795
Do moich bliskich przyszli policjanci.

1139
01:07:29,296 --> 01:07:32,507
To było małe miasteczko. Oni byli biali.

1140
01:07:33,759 --> 01:07:37,846
Aresztowali ojczyma mojej mamy,

1141
01:07:37,929 --> 01:07:41,683
ale babcia była zbyt przerażona,
żeby przeciw niemu zeznawać.

1142
01:07:41,767 --> 01:07:46,980
Więc zrobiła to moja 15-letnia mama,
żeby wesprzeć siostrę.

1143
01:07:47,439 --> 01:07:50,484
Wtedy babcia Betty powiedziała,
że mama kłamie.

1144
01:07:55,739 --> 01:07:57,199
Nie kłamała.

1145
01:07:57,574 --> 01:08:00,243
Jej ojczyma skazano na 30 lat więzienia.

1146
01:08:00,327 --> 01:08:01,703
Odsiedział dwa.

1147
01:08:01,787 --> 01:08:03,997
Ale to, że w ogóle siedział,

1148
01:08:04,080 --> 01:08:08,168
pozwoliło mi zapewne
opowiedzieć wam tę historię.

1149
01:08:08,251 --> 01:08:14,216
Czasem, gdy myślę, jak odważnymi
nastolatkami były moja mama i ciotka,

1150
01:08:14,299 --> 01:08:17,803
to... Bardzo je szanuję.

1151
01:08:18,553 --> 01:08:21,056
Chcę więcej robić, być odważniejszą.

1152
01:08:21,139 --> 01:08:26,186
Dzięki temu myślę, że postęp
nie działa tylko w jedną stronę.

1153
01:08:26,937 --> 01:08:30,982
Ostatnio fascynują mnie
młodzi ludzie, naprawdę.

1154
01:08:31,066 --> 01:08:35,362
Czuję, że jesteście odważniejsi niż ja,
gdy byłam w waszym wieku.

1155
01:08:35,445 --> 01:08:36,863
Bardziej współczujecie,

1156
01:08:36,947 --> 01:08:40,700
na pewno macie bardziej
wyrafinowane zrozumienie płci.

1157
01:08:44,704 --> 01:08:49,000
Czasem mam wrażenie,
że rozświetlacie mrok minionych dziejów,

1158
01:08:49,459 --> 01:08:51,795
żebym mogła iść za wami w przyszłość.

1159
01:08:53,672 --> 01:08:57,551
Całe życie próbowałam wybaczyć babci to,

1160
01:08:57,634 --> 01:08:59,386
że nie chroniła mojej mamy.

1161
01:09:00,262 --> 01:09:01,346
Ale...

1162
01:09:03,723 --> 01:09:08,603
Nie wiem, jak to zrobić. Bo to sprawiło,
że mama miała ciężkie życie.

1163
01:09:09,187 --> 01:09:13,525
Ale to pogmatwane,
bo bardzo kochałam swoją babcię.

1164
01:09:14,109 --> 01:09:17,028
Wszyscy ją kochaliśmy.
Mama też ją kochała.

1165
01:09:17,112 --> 01:09:19,030
Ciocie i wujkowie ją kochali.

1166
01:09:19,823 --> 01:09:22,033
I babcia Betty, którą znałam,

1167
01:09:22,117 --> 01:09:24,035
nie jest tą samą kobietą, która...

1168
01:09:24,953 --> 01:09:26,621
nie chroniła swoich dzieci.

1169
01:09:26,705 --> 01:09:29,916
Babcia, którą znałam,
kochała nas wszystkich do szaleństwa.

1170
01:09:30,000 --> 01:09:32,335
Całe życie poświęciła dzieciom,

1171
01:09:32,419 --> 01:09:34,170
wnukom, prawnukom.

1172
01:09:34,254 --> 01:09:36,256
Zrobiłaby dla nas wszystko.

1173
01:09:36,339 --> 01:09:39,175
Wysłała mi tę małpkę aż na Syberię.

1174
01:09:39,259 --> 01:09:42,262
Wiem, że dla mnie
rzuciłaby się pod ciężarówkę.

1175
01:09:42,345 --> 01:09:45,807
Więc nie mam pojęcia,
jak zrozumieć te dwie moje babcie.

1176
01:09:45,891 --> 01:09:49,436
Ale pisząc to, pojęłam,
jak wiele osób musi mieć dwa oblicza

1177
01:09:49,519 --> 01:09:51,479
w tej kulturze.

1178
01:09:52,522 --> 01:09:55,734
Nauczyłam się czegoś
od młodszej osoby, feministki.

1179
01:09:55,817 --> 01:09:58,528
Pomaga mi to lepiej zrozumieć babcię.

1180
01:09:58,612 --> 01:10:02,324
Dowiedziałam się o „potajemnym oporze”.

1181
01:10:02,407 --> 01:10:06,828
„Potajemny opór” to koncepcja,
że czasem bierne z pozoru,

1182
01:10:06,912 --> 01:10:10,206
miłe, typowe dla ofiary zachowania,

1183
01:10:10,290 --> 01:10:14,419
są najrozsądniejszą i najmądrzejszą
odpowiedzią na kulturę przemocy.

1184
01:10:14,502 --> 01:10:16,546
W kraju,

1185
01:10:16,630 --> 01:10:19,049
który codziennie daje do zrozumienia,

1186
01:10:19,132 --> 01:10:21,843
że gówno go obchodzi chronienie was.

1187
01:10:23,637 --> 01:10:26,222
W przypadku, powiedzmy, mojej babci,

1188
01:10:26,556 --> 01:10:30,477
potajemny opór to niewidoczne,
odważne działania kobiety żyjącej

1189
01:10:30,560 --> 01:10:32,854
w brutalnym związku,
z którego nie może wyjść,

1190
01:10:32,938 --> 01:10:35,357
bo nie zarabia tyle, co mężczyzna,

1191
01:10:35,440 --> 01:10:37,651
bo policja się nie zjawia, gdy ją wzywa,

1192
01:10:37,734 --> 01:10:40,070
lub, w zależności od koloru jej skóry,

1193
01:10:40,445 --> 01:10:43,323
może się zjawić i zrobić coś strasznego.

1194
01:10:49,371 --> 01:10:53,124
Bo ona nie ma pieprzonego prawa
decydowania o własnym ciele.

1195
01:10:54,960 --> 01:10:57,170
Potajemny opór nie pasuje

1196
01:10:57,253 --> 01:10:59,881
do naszej tradycyjnej
narracji o heroizmie.

1197
01:11:00,006 --> 01:11:03,134
Polega na wielu niepozornych,
codziennych czynnościach.

1198
01:11:03,218 --> 01:11:06,096
Takich jak karmienie dzieci,

1199
01:11:06,179 --> 01:11:08,264
praca dla nich 12 godzin dziennie,

1200
01:11:08,348 --> 01:11:10,350
pomoc w uzyskaniu dobrego wykształcenia

1201
01:11:10,433 --> 01:11:12,769
i ukończenia szkoły z dobrymi wynikami.

1202
01:11:12,852 --> 01:11:16,856
Ale i na mniej przyjemnych,
takich jak chorowanie

1203
01:11:17,607 --> 01:11:19,609
czy też śmierć z melancholii.

1204
01:11:20,318 --> 01:11:23,947
I nieuciekanie.

1205
01:11:24,781 --> 01:11:26,533
Ponieważ w tym kraju,

1206
01:11:26,616 --> 01:11:28,994
w chwili, gdy kobieta postanawia uciec,

1207
01:11:29,077 --> 01:11:33,081
jej życie i życie jej dzieci
są w największym niebezpieczeństwie.

1208
01:11:40,797 --> 01:11:45,510
Gdy babcia Betty zmarła, wujek znalazł
30 000 dolarów ukrytych pod jej materacem

1209
01:11:45,593 --> 01:11:48,888
i prośbę, żeby dać po 5000 dolarów
każdemu z jej dzieci.

1210
01:11:48,972 --> 01:11:51,474
Oszczędzała tę kwotę przez 50 lat.

1211
01:12:02,193 --> 01:12:06,906
Gdy leciałam do Los Angeles
w sprawach służbowych, wzięłam

1212
01:12:06,990 --> 01:12:08,950
ze sobą przyjaciela George'a II.

1213
01:12:09,200 --> 01:12:11,244
Uwielbia Zachodnie Wybrzeże.

1214
01:12:12,162 --> 01:12:14,414
Miałam go w torbie, w kapeluszu.

1215
01:12:14,497 --> 01:12:17,292
Zmarzłam, wyciągnęłam go,
włożyłam kapelusz,

1216
01:12:17,375 --> 01:12:20,879
owinęłam go w koc,
by nie być kobietą w średnim wieku

1217
01:12:20,962 --> 01:12:23,923
z wypchaną małpką na kolanach.
Odbierając bagaże,

1218
01:12:24,007 --> 01:12:28,219
odkryłam, że przyjaciel
George II został w samolocie.

1219
01:12:28,303 --> 01:12:31,306
I tak moja reakcja
była znacznie gwałtowniejsza.

1220
01:12:32,515 --> 01:12:34,476
Nie wiem, jak wam to opisać.

1221
01:12:34,559 --> 01:12:37,729
Gdybym razem z Meryl Streep
brała udział w castingu

1222
01:12:37,812 --> 01:12:40,482
do filmu Dingo zjadł moje dziecko,

1223
01:12:40,565 --> 01:12:42,358
ja bym dostała tę rolę.

1224
01:12:42,817 --> 01:12:45,320
Lamentowałam, ryczałam. Uciekłam się

1225
01:12:45,403 --> 01:12:47,614
do płaczu z greckiej tragedii.

1226
01:12:47,697 --> 01:12:50,533
Pobiegłam do kontuaru zalana łzami.

1227
01:12:50,617 --> 01:12:54,162
Ta kobieta spojrzała na mnie.
„Boże, nic pani nie jest?”.

1228
01:12:54,245 --> 01:12:56,998
A ja na to: „Nie!

1229
01:12:57,082 --> 01:12:59,626
„Zostawiłam coś cennego w samolocie”.

1230
01:12:59,709 --> 01:13:02,087
A ona na to: „Co takiego?”.

1231
01:13:04,964 --> 01:13:08,635
Mówię: „Ulubioną zabawkę mojego dziecka”.

1232
01:13:09,511 --> 01:13:13,765
Gorzej. „Moje dziecko jest bardzo chore”.

1233
01:13:14,307 --> 01:13:17,602
Było źle. Strasznie.

1234
01:13:18,436 --> 01:13:20,480
Ale ona naprawdę wkroczyła do akcji!

1235
01:13:20,563 --> 01:13:24,984
Zadzwoniła i mówi:
„Przynieście małpę z samolotu!”.

1236
01:13:26,069 --> 01:13:29,864
Przepuściła mnie przez ochronę,
a ja zaczęłam pędzić.

1237
01:13:29,948 --> 01:13:33,409
Nigdy w życiu nie biegłam tak szybko.

1238
01:13:33,493 --> 01:13:36,246
Przebiegłam obok 14 lokali Starbucks.

1239
01:13:36,329 --> 01:13:37,705
Dopadłam do bramki.

1240
01:13:37,789 --> 01:13:41,209
Widziałam przyjaciela George'a II
przy terminalu tego gościa.

1241
01:13:41,292 --> 01:13:43,628
Podbiegłam, wciąż zalana łzami.

1242
01:13:43,711 --> 01:13:46,965
Facet nie zwrócił na mnie uwagi,
więc ja na to: „Walić to!”.

1243
01:13:47,048 --> 01:13:50,760
Chwyciłam przyjaciela George'a II
i uciekłam.

1244
01:13:50,844 --> 01:13:56,766
Zwaliłam się na podłogę lotniska
i dalej lamentowałam.

1245
01:13:57,642 --> 01:14:00,937
I nie mam pojęcia, dlaczego płakałam.

1246
01:14:01,354 --> 01:14:04,607
Czy nad losem babci Betty,

1247
01:14:04,691 --> 01:14:07,443
czy z powodu depresji na tle chemicznym,

1248
01:14:07,527 --> 01:14:10,196
czy też dlatego,
że to taka śliczna małpka.

1249
01:14:10,280 --> 01:14:15,743
A może z powodu pieprzonej traumy
dziedziczonej od wieków!

1250
01:14:16,244 --> 01:14:18,496
A może

1251
01:14:18,580 --> 01:14:23,710
to obecnie stosowna reakcja na wszystko.

1252
01:14:28,631 --> 01:14:31,134
Moja mama mawia,

1253
01:14:31,342 --> 01:14:34,137
że gdy kogoś zżerają i paraliżują

1254
01:14:34,220 --> 01:14:36,806
wściekłość i rozpacz,

1255
01:14:36,890 --> 01:14:40,685
powinien pomyśleć o kobiecie,
biegnącej wzdłuż plaży z psem.

1256
01:14:42,854 --> 01:14:44,105
To nie wszystko.

1257
01:14:45,315 --> 01:14:48,985
Można zauważyć,
że pies biega tam i z powrotem,

1258
01:14:49,068 --> 01:14:52,155
więc wydaje się, że nie robią postępów,

1259
01:14:52,238 --> 01:14:53,865
ale patrząc na kobietę,

1260
01:14:53,948 --> 01:14:58,703
widać, że systematycznie
porusza się do przodu.

1261
01:15:01,080 --> 01:15:02,457
Mam nadzieję.

1262
01:15:05,501 --> 01:15:09,672
Ostatnio powiedziałam mamie
o aborcji, bo...

1263
01:15:09,756 --> 01:15:12,634
Musiałam, bo miałam wam to powiedzieć.

1264
01:15:13,551 --> 01:15:15,136
Była obojętna.

1265
01:15:15,220 --> 01:15:16,638
Powiedziała: „W porządku”.

1266
01:15:16,721 --> 01:15:19,474
Spytałam: „Mamo,
czemu wtedy się wściekłaś?”.

1267
01:15:19,557 --> 01:15:24,020
Odparła: „Jestem teraz spokojna,
bo dobrze ułożyło ci się życie”.

1268
01:15:24,687 --> 01:15:27,190
Spytała, czy jestem na nią wkurzona.

1269
01:15:27,273 --> 01:15:30,401
Ja na to: „Nie,
bo dobrze ułożyło mi się życie”.

1270
01:15:34,530 --> 01:15:38,076
Myślę, że i tego dnia były ze mną
dwie mamy w samochodzie.

1271
01:15:38,159 --> 01:15:40,995
Jedna z nich była feministką,

1272
01:15:41,079 --> 01:15:44,207
która mnie skłoniła do konkursów,
żebym mogła studiować,

1273
01:15:45,083 --> 01:15:46,834
i która, zeznając z siostrą,

1274
01:15:46,918 --> 01:15:51,047
skończyła z dziedziczeniem brutalności
przez mężczyzn z naszej rodziny.

1275
01:15:52,507 --> 01:15:54,467
I była druga mama.

1276
01:15:54,550 --> 01:15:57,387
Terroryzowana w dzieciństwie...

1277
01:16:00,807 --> 01:16:02,976
Której pierwsze wspomnienie z dzieciństwa

1278
01:16:03,059 --> 01:16:07,063
to widok ojczyma bijącego babcię.
Myślała, że tak wygląda życie.

1279
01:16:07,146 --> 01:16:08,856
Życie tak właśnie wygląda.

1280
01:16:08,940 --> 01:16:13,569
Mama, która odziedziczyła odwieczne
przekonanie o braku własnej wartości.

1281
01:16:16,030 --> 01:16:19,075
Nie, nie tylko przekonanie.

1282
01:16:19,158 --> 01:16:23,454
Przez wieki prawo mówiło,
że kobiety są bezwartościowe.

1283
01:16:26,040 --> 01:16:27,292
Ale mnie

1284
01:16:28,251 --> 01:16:30,461
wystarczała ta pierwsza mama.

1285
01:16:31,087 --> 01:16:33,256
Nauczyła mnie, jakie mam prawa.

1286
01:16:33,339 --> 01:16:38,052
Które prawa mnie chronią,
a były prawa, które mnie wtedy chroniły.

1287
01:16:38,136 --> 01:16:41,597
W tamtej chwili
nie potrzebowałam tej drugiej mamy,

1288
01:16:41,681 --> 01:16:43,141
bo miałam prawa.

1289
01:16:48,855 --> 01:16:50,481
Co przywodzi myśl:

1290
01:16:51,107 --> 01:16:52,817
może nie jest dobrze

1291
01:16:52,900 --> 01:16:55,570
myśleć o konstytucji jako tyglu,

1292
01:16:56,321 --> 01:16:58,990
w którym wszyscy ze sobą walczymy.

1293
01:16:59,073 --> 01:17:02,160
W którym stajemy
przed dziewięcioma sędziami,

1294
01:17:02,243 --> 01:17:04,912
by walczyć o nasze
podstawowe prawa człowieka,

1295
01:17:04,996 --> 01:17:08,666
co robiliśmy przez 230 lat.

1296
01:17:09,667 --> 01:17:14,047
Bo jeśli to jest bitwa
lub nawet negocjacje,

1297
01:17:14,130 --> 01:17:17,342
to ludzie, którzy zawsze
byli u władzy w tym kraju,

1298
01:17:17,425 --> 01:17:20,511
zawsze dominowali,
zawsze ciemiężyli... Mężczyźni.

1299
01:17:23,014 --> 01:17:24,390
Biali ludzie.

1300
01:17:25,391 --> 01:17:27,935
Będą dalej dominować i ciemiężyć.

1301
01:17:28,019 --> 01:17:32,273
Może myślmy,
że konstytucja to ta pierwsza matka.

1302
01:17:32,357 --> 01:17:37,028
Konstytucja, która jest zobowiązana
aktywnie dbać o nas wszystkich.

1303
01:17:39,822 --> 01:17:41,574
Jest tak wiele państw,

1304
01:17:42,116 --> 01:17:44,285
które mają tego rodzaju konstytucje,

1305
01:17:44,369 --> 01:17:48,831
nowoczesne, pełne pozytywnych praw,
które aktywnie niwelują nierówności.

1306
01:17:49,832 --> 01:17:52,960
Które od zarania chronią prawa człowieka.

1307
01:17:53,044 --> 01:17:57,423
W 179 konstytucjach
są dobitne zapisy chroniące płeć.

1308
01:17:57,507 --> 01:17:59,592
Nasza do nich nie należy.

1309
01:18:00,593 --> 01:18:05,598
Nasza konstytucja
jest naprawdę bardzo stara.

1310
01:18:10,686 --> 01:18:15,900
Oczywiście problem z napisaniem
nowej konstytucji z prawami pozytywnymi,

1311
01:18:18,111 --> 01:18:22,323
od początku chroniącej
prawa człowieka, jest taki,

1312
01:18:23,282 --> 01:18:27,662
że i tak musielibyśmy ufać ludziom,
którzy by ją interpretowali, prawda?

1313
01:18:28,538 --> 01:18:32,583
I tak musimy ufać tym, którzy rządzą.

1314
01:18:36,087 --> 01:18:41,050
Niezatrudnianie kobiet
w wydziale kryminalnym tłumaczono tym,

1315
01:18:42,218 --> 01:18:46,639
że musiałyby mieć styczność z bandziorami,

1316
01:18:47,390 --> 01:18:50,017
a kobiety nie nadają się do tego.

1317
01:18:50,101 --> 01:18:51,936
I byłam zdumiona.

1318
01:18:52,019 --> 01:18:56,065
Spytałam: „Widzieliście prawników
udzielających pomocy prawnej,

1319
01:18:56,149 --> 01:18:59,944
„reprezentujących tych bandytów?
To kobiety.”.

1320
01:19:00,027 --> 01:19:04,699
Ludzie mnie czasem pytają,
kiedy będzie ich wystarczająco dużo.

1321
01:19:04,782 --> 01:19:09,328
„Kiedy w sądzie będzie
wystarczająco dużo kobiet?”

1322
01:19:10,329 --> 01:19:14,459
Moja odpowiedź brzmi:
„Gdy będzie ich dziewięć”.

1323
01:19:24,260 --> 01:19:27,889
Uwielbiałam ten konkurs.

1324
01:19:27,972 --> 01:19:31,434
Dzięki niemu uwierzyłam,
że ludzie słuchają, gdy mówię.

1325
01:19:31,517 --> 01:19:36,147
Miałam aparat ortodontyczny i trądzik.
Było miło być docenioną za umysł.

1326
01:19:36,230 --> 01:19:39,150
Pisząc tę sztukę,
spotykałam się z dziewczynami,

1327
01:19:39,233 --> 01:19:41,944
które dziś startują
w podobnych konkursach.

1328
01:19:42,028 --> 01:19:46,199
Chciałam usłyszeć,
co myślą o naszym kraju i konstytucji.

1329
01:19:46,282 --> 01:19:50,495
Jedna z tych błyskotliwych,
młodych kobiet zgodziła się dziś wystąpić.

1330
01:20:02,340 --> 01:20:05,593
Cześć. Nazywam się Rosdely Ciprian.

1331
01:20:05,676 --> 01:20:07,929
Jestem 14-letnią oratorką z Nowego Jorku.

1332
01:20:08,012 --> 01:20:10,056
Biorę udział

1333
01:20:10,139 --> 01:20:12,642
w debatach parlamentarnych
od szóstej klasy.

1334
01:20:12,725 --> 01:20:15,478
Uzasadniałam legalizację
leczniczej marihuany

1335
01:20:15,561 --> 01:20:20,399
i rozważałam, czy USA powinny
zacieśnić relacje dyplomatyczne z Chinami.

1336
01:20:20,483 --> 01:20:24,654
Moim trenerem retoryki jest pan Batey.
Uczy obustronnej argumentacji

1337
01:20:24,737 --> 01:20:26,656
i dlatego Heidi zaprosiła mnie,

1338
01:20:26,739 --> 01:20:29,909
abym rozważyła
poważną kwestię dotyczącą konstytucji.

1339
01:20:29,992 --> 01:20:32,995
Czy nas chroni,
czy jest źródłem naszych kłopotów?

1340
01:20:33,079 --> 01:20:36,999
Uważam, że obie odpowiedzi
są trafne, ale dla dobra debaty

1341
01:20:37,083 --> 01:20:39,293
każda z nas zajmie inne stanowisko.

1342
01:20:39,377 --> 01:20:42,421
Zanim wyjaśnię zasady
debaty parlamentarnej,

1343
01:20:42,505 --> 01:20:45,758
powiem tylko,
że konstytucja nie jest tyglem.

1344
01:20:48,928 --> 01:20:51,180
Przynajmniej ja tak o niej nie myślę.

1345
01:20:51,264 --> 01:20:54,517
Czemu nie myśleć o konstytucji
jak o istocie ludzkiej?

1346
01:20:54,600 --> 01:20:58,312
Stworzyli ją ludzie, więc to
nie jest duża przesada, prawda?

1347
01:20:58,396 --> 01:21:01,148
Czy ludzie są idealni? Nie.

1348
01:21:01,232 --> 01:21:05,736
Czy jesteśmy zdolni do perfekcji? Nie,
co nie znaczy, że nie jesteśmy cenni.

1349
01:21:05,820 --> 01:21:08,447
Ciągle się rozwijamy, zmieniamy, uczymy.

1350
01:21:08,531 --> 01:21:11,742
Moja oponentka wspomniała o 9. poprawce,

1351
01:21:11,826 --> 01:21:14,120
i to przekraczając czas wypowiedzi.

1352
01:21:14,203 --> 01:21:16,706
Metafora z półcieniem to ciekawy sposób

1353
01:21:16,789 --> 01:21:19,834
na zrozumienie 9. poprawki. Nie przeczę.

1354
01:21:19,917 --> 01:21:22,753
Ale pomogę państwu zrozumieć ją inaczej.

1355
01:21:22,837 --> 01:21:25,798
Ja nie mam żadnych
wyimaginowanych przyjaciół,

1356
01:21:25,881 --> 01:21:30,261
ale wymyśliłam postać,
którą lubię odgrywać: Boxellię.

1357
01:21:30,344 --> 01:21:34,181
Boxellia to prastary robot,
który przepowiada przyszłość.

1358
01:21:34,265 --> 01:21:36,183
Wie, co będzie następnego lata

1359
01:21:36,267 --> 01:21:39,562
i jak będzie wyglądało
życie na Ziemi za 1000 lat.

1360
01:21:39,645 --> 01:21:43,816
Dla mnie 9. poprawka jest jak Boxellia.
Zna naszą przyszłość.

1361
01:21:44,275 --> 01:21:47,903
Niestety nie poznamy jej,
dopóki jej nie przeżyjemy.

1362
01:21:47,987 --> 01:21:50,906
-Zaczynajmy debatę!
-Do dzieła!

1363
01:21:50,990 --> 01:21:55,703
Od dwóch lat przeprowadzamy
debaty w stylu parlamentarnym.

1364
01:21:55,786 --> 01:21:58,831
Ten styl nie istniał,
gdy chodziłam do liceum.

1365
01:21:58,914 --> 01:22:02,209
Przeprowadzimy teraz
prawdziwą debatę na żywo.

1366
01:22:02,293 --> 01:22:06,380
Nasz temat: „Czy należy znieść
Konstytucję Stanów Zjednoczonych?”.

1367
01:22:06,464 --> 01:22:09,425
Kilka wspaniałych osób rozda konstytucje,

1368
01:22:09,508 --> 01:22:12,094
żebyście mogli śledzić, o czym mówimy.

1369
01:22:12,553 --> 01:22:15,514
W debacie parlamentarnej
są trzyosobowe zespoły,

1370
01:22:15,598 --> 01:22:17,350
ale nasze są jednoosobowe.

1371
01:22:17,433 --> 01:22:19,560
To styl, który nazywam „Żelazną Damą”.

1372
01:22:19,644 --> 01:22:22,188
Zwykle stosujemy formułę o nazwie PO-POOP:

1373
01:22:22,271 --> 01:22:26,359
propozycja, odpowiedź, propozycja,
odpowiedź, odpowiedź, propozycja,

1374
01:22:26,442 --> 01:22:29,528
ale wymyśliłyśmy inny styl, POPOPO:

1375
01:22:29,612 --> 01:22:33,949
propozycja, odpowiedź, propozycja,
odpowiedź, propozycja, odpowiedź.

1376
01:22:34,033 --> 01:22:37,078
Oratorki wyszkoliły mnie na moderatora,

1377
01:22:37,161 --> 01:22:39,747
a moje główne zadanie to rzucanie monetą

1378
01:22:39,830 --> 01:22:43,125
w celu ustalenia,
którą argumentację przyjmą oratorki.

1379
01:22:43,209 --> 01:22:45,503
-Rosdely, wybieraj.
-Reszka.

1380
01:22:46,170 --> 01:22:48,839
To znaczy, że Heidi ma orła. Masz orła.

1381
01:22:48,923 --> 01:22:51,676
Orzeł? Wybieram odpowiedź: zachować.

1382
01:22:51,759 --> 01:22:53,302
A ją propozycję: znieść.

1383
01:22:53,386 --> 01:22:55,930
Macie 90 sekund na przygotowanie.

1384
01:22:56,430 --> 01:22:57,890
Czas start.

1385
01:22:59,141 --> 01:23:02,978
Rosdely powiedziała mi też,
że w debacie parlamentarnej

1386
01:23:03,062 --> 01:23:07,692
wynik zależy w ogromnym stopniu
od udziału publiczności.

1387
01:23:08,359 --> 01:23:12,655
To znaczy, że jeśli oratorka
mówi coś, co was porusza,

1388
01:23:12,738 --> 01:23:16,450
pozytywnie lub negatywnie,
musicie zrobić trochę hałasu.

1389
01:23:16,534 --> 01:23:20,538
Jeśli Rosdely lub Heidi powie
coś pozytywnego, to co zrobicie?

1390
01:23:22,998 --> 01:23:26,043
A jeśli powiedzą coś negatywnego,
co zrobicie?

1391
01:23:28,003 --> 01:23:32,258
A jeśli górze się nie podoba,
a dołowi wręcz przeciwnie, co zrobicie?

1392
01:23:34,635 --> 01:23:36,887
Jest dobrze. Wierzę w was.

1393
01:23:41,142 --> 01:23:42,685
-Gotowe?
-Tak.

1394
01:23:43,144 --> 01:23:44,311
Tak.

1395
01:23:45,146 --> 01:23:47,398
Zapraszam.

1396
01:23:47,982 --> 01:23:50,943
-Dwie minuty, czas start.
-Dobry wieczór, jurorzy.

1397
01:23:51,026 --> 01:23:54,280
Nazywam się Rosdely Ciprian,
przedstawiam propozycję,

1398
01:23:54,363 --> 01:23:58,200
aby ta izba zniosła Konstytucję
Stanów Zjednoczonych Ameryki.

1399
01:23:59,827 --> 01:24:02,997
Dziękuję. Proszę, aby każdy podniósł rękę.

1400
01:24:05,541 --> 01:24:09,879
Teraz biali mężczyźni posiadający
nieruchomości opuszczą ręce.

1401
01:24:10,421 --> 01:24:12,673
Według oryginalnych zapisów konstytucji

1402
01:24:12,757 --> 01:24:15,843
osoby z podniesionymi rękami
nie uchodzą za obywateli.

1403
01:24:15,926 --> 01:24:18,846
Pytanie! Jak byście się czuli,
gdyby ci biali ludzie

1404
01:24:18,929 --> 01:24:21,807
weszli do pokoju i ustanowili
prawa dla nas wszystkich?

1405
01:24:23,642 --> 01:24:26,103
Tak myślałam. Drugie pytanie.

1406
01:24:26,187 --> 01:24:28,522
Ilu bogatych białych
właścicieli nieruchomości

1407
01:24:28,606 --> 01:24:31,317
do dziś ma wpływ na rząd?

1408
01:24:31,400 --> 01:24:32,777
Wiem!

1409
01:24:32,860 --> 01:24:36,739
Sprawdźcie w konstytucji,
gdzie jest miejsce takich jak my.

1410
01:24:36,822 --> 01:24:38,824
Tu, na stronie...

1411
01:24:38,908 --> 01:24:40,868
-Kwestia formalna. Bez rekwizytów!
-OK!

1412
01:24:40,951 --> 01:24:44,205
Dziękuję. Nauczyłaś mnie tego.

1413
01:24:44,288 --> 01:24:45,122
Serio?

1414
01:24:45,206 --> 01:24:49,752
Idźmy dalej. Jurorzy, druga kwestia.
Umarli nie powinni rządzić żywymi.

1415
01:24:49,835 --> 01:24:54,799
Thomas Jefferson powiedział, że powinniśmy
pisać konstytucję dla każdego pokolenia.

1416
01:24:54,882 --> 01:24:56,300
Autorzy...

1417
01:24:56,675 --> 01:25:00,012
od 200 lat leżą w grobach.
W ich świecie nie było

1418
01:25:00,095 --> 01:25:03,933
szczoteczek do zębów,
dezodorantu ani papieru toaletowego.

1419
01:25:05,935 --> 01:25:09,605
Wielki Benjamin Franklin
nie kąpał się nawet w wodzie.

1420
01:25:09,688 --> 01:25:11,857
Zażywał jedynie łaźni powietrznej.

1421
01:25:11,941 --> 01:25:15,110
Chodził nago, myśląc,
że powietrze go wykąpie.

1422
01:25:15,986 --> 01:25:18,447
Nasz George Washington umarł,

1423
01:25:18,531 --> 01:25:21,617
bo leczył przeziębienie upuszczaniem krwi.

1424
01:25:21,700 --> 01:25:26,038
Dlaczego słuchamy Washingtona od krwi
i Franklina od łaźni powietrznych?

1425
01:25:28,749 --> 01:25:31,627
Nasza konstytucja jest
jak horkruks z Harry'ego Pottera.

1426
01:25:31,710 --> 01:25:33,879
To fragmenty dusz Ojców Założycieli,

1427
01:25:33,963 --> 01:25:36,757
które jakoś przetrwały
i rządzą nami wszystkimi.

1428
01:25:36,841 --> 01:25:37,758
Wyjaśnię.

1429
01:25:37,883 --> 01:25:41,554
W Harrym Potterze horkruks
to obiekt, w którym czarodziej

1430
01:25:41,637 --> 01:25:45,641
ukrył fragment swej duszy,
aby uzyskać nieśmiertelność.

1431
01:25:45,724 --> 01:25:47,685
Czas już zniszczyć horkruks,

1432
01:25:47,768 --> 01:25:50,771
abyśmy zostawili za sobą
grzechy naszej przeszłości

1433
01:25:50,855 --> 01:25:55,734
i wreszcie napisali w pełni
demokratyczny i żywy dokument. Dziękuję.

1434
01:26:01,657 --> 01:26:04,201
Jurorzy,
jestem pierwszą oratorką przeciwną

1435
01:26:04,285 --> 01:26:06,912
wnioskowi o zniesienie konstytucji.

1436
01:26:06,996 --> 01:26:10,541
Moja oponentka zacytowała
Thomasa Jeffersona i powiedziała,

1437
01:26:10,624 --> 01:26:13,043
że umarli nie powinni rządzić żywymi,

1438
01:26:13,127 --> 01:26:17,172
ale sam Thomas Jefferson nie żyje,
więc dlaczego ona go słucha?

1439
01:26:19,341 --> 01:26:21,886
Chciałaby też stworzyć nową konstytucję,

1440
01:26:21,969 --> 01:26:26,640
ale kto zrobi ten nowy,
doskonały, utopijny dokument?

1441
01:26:26,724 --> 01:26:30,644
Ci, którzy podnieśli ręce? Nie sądzę.

1442
01:26:30,728 --> 01:26:33,564
Nową konstytucję stworzą politycy,
a ponieważ

1443
01:26:33,647 --> 01:26:36,650
w Kongresie są wciąż
głównie starzy, biali mężczyźni,

1444
01:26:36,734 --> 01:26:39,945
dlaczego ona myśli,
że napiszą lepszą konstytucję?

1445
01:26:41,238 --> 01:26:44,617
I wreszcie nie wiem,
czym jest to coś z Harry'ego Pottera.

1446
01:26:44,700 --> 01:26:46,243
Nie będę o tym dyskutować.

1447
01:26:48,078 --> 01:26:51,707
Jurorzy, mamy najstarszą,

1448
01:26:52,082 --> 01:26:54,627
aktywną, żywą konstytucję na świecie.

1449
01:26:54,710 --> 01:26:56,921
Moja bardzo młoda oponentka chce,

1450
01:26:57,004 --> 01:26:59,381
żebyśmy uznali to za coś złego.

1451
01:26:59,465 --> 01:27:02,384
Ale nasza konstytucja
przetrwała tak długo,

1452
01:27:02,468 --> 01:27:05,596
gdyż zawiera narzędzia do autokorekty.

1453
01:27:05,679 --> 01:27:09,767
Oraz te, których potrzebujemy,
aby uwolnić się od tyranii.

1454
01:27:09,850 --> 01:27:13,020
I potrzebujemy tych praw natychmiast!

1455
01:27:13,604 --> 01:27:17,608
Nie ulega wątpliwości, że USA
są równiejsze, bardziej demokratyczne

1456
01:27:17,691 --> 01:27:20,152
niż 230 lat temu. Wiecie co?

1457
01:27:20,235 --> 01:27:23,656
To dzięki tej konstytucji, nie wbrew niej,

1458
01:27:23,739 --> 01:27:26,116
ona i ja możemy tu dziś stać

1459
01:27:26,200 --> 01:27:29,495
i zabiegać o lepszą
przyszłość dla naszego kraju.

1460
01:27:30,788 --> 01:27:33,791
Minuta na ripostę.

1461
01:27:33,874 --> 01:27:36,543
Moja oponentka zaznaczyła,
że Jefferson nie żyje,

1462
01:27:36,627 --> 01:27:39,755
więc czemu mielibyśmy
go słuchać? Niech jej będzie.

1463
01:27:39,838 --> 01:27:44,009
Przyznaję, że jeszcze nie wiem,
kim będą twórcy tego dokumentu,

1464
01:27:44,093 --> 01:27:47,638
ale na pewno nie będą
to wyłącznie biali mężczyźni.

1465
01:27:47,721 --> 01:27:51,600
I najwyraźniej moja oponentka,
znacznie starsza ode mnie,

1466
01:27:51,684 --> 01:27:55,354
nie jest świadoma
ostatnich zmian w naszym rządzie.

1467
01:27:55,437 --> 01:27:57,898
Kongres nigdy nie był tak zróżnicowany.

1468
01:27:59,775 --> 01:28:04,071
Tak. I wierzę, że takie osoby jak ja

1469
01:28:04,154 --> 01:28:06,198
zaangażują się w przeprojektowanie,

1470
01:28:06,281 --> 01:28:08,826
czy to się tym ludziom podoba, czy nie.

1471
01:28:10,995 --> 01:28:14,707
Poprawki mają korygować
błędy z naszych dziejów.

1472
01:28:14,790 --> 01:28:16,750
Przyjrzyjmy się 13. poprawce.

1473
01:28:16,834 --> 01:28:20,963
Zniosła ona niewolnictwo, po to,
by wprowadzić przemysł więzienniczy:

1474
01:28:21,046 --> 01:28:23,674
nową formę systemowego ucisku.

1475
01:28:26,552 --> 01:28:30,180
Uważam to za postęp iluzoryczny.

1476
01:28:30,264 --> 01:28:35,185
Jak mamy poczynić jakiekolwiek postępy,
skoro mamy bałagan w Kolegium Elektorów,

1477
01:28:37,021 --> 01:28:40,941
dwóch z trzech ostatnich prezydentów
nie wygrało w głosowaniu powszechnym,

1478
01:28:41,025 --> 01:28:44,278
różne organy rządu nadużywają władzy,

1479
01:28:44,361 --> 01:28:46,238
wyborcy są represjonowani,

1480
01:28:46,989 --> 01:28:51,410
a dziewięć osób ma nieproporcjonalnie
duży wpływ na nasze prawa człowieka,

1481
01:28:51,493 --> 01:28:54,538
a prawa społeczności niebiałych,
kobiet, osób LGBTQIA

1482
01:28:54,621 --> 01:28:58,042
i imigrantów są codziennie naruszane.
Dziękuję.

1483
01:29:01,879 --> 01:29:05,215
Trzydzieści sekund na dyskusję.

1484
01:29:05,299 --> 01:29:09,136
Konstrukcja konstytucji pozwala
wprowadzić zmiany, o których mówisz,

1485
01:29:09,219 --> 01:29:12,431
więc dlaczego chcesz
narazić naszą demokrację,

1486
01:29:12,514 --> 01:29:14,183
zamiast uchwalić poprawkę?

1487
01:29:14,266 --> 01:29:17,311
Odkąd żyję, nie uchwalono żadnej poprawki.

1488
01:29:17,394 --> 01:29:20,814
Poprawkę o równych prawach
próbowaliśmy uchwalić przez 100 lat.

1489
01:29:20,898 --> 01:29:23,776
-Dlaczego teraz miałoby się udać?
-W porządku.

1490
01:29:23,859 --> 01:29:27,071
Tylko jeden stan przeszkadza
w ratyfikacji. Mamy się poddać?

1491
01:29:27,154 --> 01:29:29,823
Nie poddajemy się.
Jesteśmy wrabiani w porażkę.

1492
01:29:29,907 --> 01:29:33,118
Powiedzmy,
że damy ci tę nową konstytucję...

1493
01:29:33,202 --> 01:29:34,119
Dobrze.

1494
01:29:34,620 --> 01:29:38,415
Co powstrzyma prywatne
organizacje lobbingowe,

1495
01:29:38,499 --> 01:29:40,542
korporacje takie jak NRA,

1496
01:29:40,626 --> 01:29:43,962
od finansowego wpływania
na tworzenie nowego dokumentu?

1497
01:29:44,046 --> 01:29:48,092
Potrzebujemy nowej konstytucji,
aby wielkie korporacje lobbingowe

1498
01:29:48,175 --> 01:29:51,678
straciły finansowy wpływ na nasze prawa.

1499
01:29:51,762 --> 01:29:54,723
Dobrze, ale jak do tego doprowadzisz?

1500
01:29:54,807 --> 01:29:57,434
-Tworząc nową konstytucję.
-Czas!

1501
01:29:59,728 --> 01:30:02,773
-Minuta na ripostę.
-Jurorzy!

1502
01:30:03,774 --> 01:30:06,110
Zgadzam się, że niektóre postępy,

1503
01:30:06,193 --> 01:30:08,779
które poczyniono w tym kraju, to iluzja.

1504
01:30:08,862 --> 01:30:11,406
Jeśli jednak odrzucimy tę konstytucję,

1505
01:30:11,490 --> 01:30:15,494
odrzucimy prawdziwy postęp
okupiony walką i śmiercią wielu ludzi.

1506
01:30:16,662 --> 01:30:20,457
Oto co się stanie,
jeśli pozbędziemy się tej konstytucji.

1507
01:30:20,541 --> 01:30:23,043
W 14 stanach małżeństwa jednopłciowe

1508
01:30:23,127 --> 01:30:25,879
będą nielegalne, a aborcja w 30 stanach.

1509
01:30:26,380 --> 01:30:30,008
Segregacja będzie
praktycznie legalna w 32 stanach.

1510
01:30:30,801 --> 01:30:34,888
Jurorzy, jedyne,
co w tej chwili chroni większość z nas,

1511
01:30:34,972 --> 01:30:37,558
to ta konstytucja.

1512
01:30:39,351 --> 01:30:43,480
Jedyne, co nas łączy
w czasie tak silnych podziałów,

1513
01:30:43,564 --> 01:30:45,524
to zbiorowa wiara w ten dokument.

1514
01:30:45,607 --> 01:30:48,068
Tak, możemy go różnie interpretować,

1515
01:30:48,152 --> 01:30:50,779
ale bez niego grozi nam
całkowite załamanie.

1516
01:30:51,405 --> 01:30:53,907
Jurorzy, Abraham Lincoln powiedział:

1517
01:30:53,991 --> 01:30:56,410
„Nie pozbywajmy się konstytucji,

1518
01:30:56,493 --> 01:30:59,913
„a ludzi, którzy jej nadużywają!”.
Dziękuję!

1519
01:31:01,165 --> 01:31:05,043
Trzydzieści sekund na dyskusję.

1520
01:31:05,127 --> 01:31:07,921
Przyzna pani, że Sąd Najwyższy może cofnąć

1521
01:31:08,005 --> 01:31:10,966
większość wymienionych praw,
jeśli zachowamy konstytucję?

1522
01:31:11,049 --> 01:31:13,552
-Tak, przyznaję ci rację.
-Dobrze.

1523
01:31:13,635 --> 01:31:16,305
Myślę, że dlatego musimy...

1524
01:31:16,388 --> 01:31:18,765
Dlatego podstawowe prawa człowieka

1525
01:31:18,849 --> 01:31:21,602
nie mogą zależeć
od kaprysów partyjnego sądu.

1526
01:31:21,685 --> 01:31:23,854
Trzeba podejmować trud
uchwalania poprawek,

1527
01:31:23,937 --> 01:31:26,481
choć bywają nieskuteczne
i wymaga to czasu.

1528
01:31:26,565 --> 01:31:28,984
Nie ma czasu. Ile to potrwa?

1529
01:31:29,067 --> 01:31:32,154
Kiedy powstanie poprawka klimatyczna?

1530
01:31:32,237 --> 01:31:33,822
Prędzej wyginiemy!

1531
01:31:33,906 --> 01:31:37,701
Pisanie poprawki nie potrwa dłużej

1532
01:31:37,784 --> 01:31:39,995
niż pisanie nowej konstytucji.

1533
01:31:40,078 --> 01:31:43,874
Czy w którymś z 4500 słów
w 27 poprawkach do konstytucji

1534
01:31:43,957 --> 01:31:46,710
-jest słowo „kobieta”?
-Czas!

1535
01:31:46,793 --> 01:31:48,712
Nie, ale...

1536
01:31:49,129 --> 01:31:52,716
Obie strony mają minutę na konkluzję.
Zaczyna Zniesienie.

1537
01:31:55,552 --> 01:31:57,763
Urodziłam się we współczesnych USA

1538
01:31:57,846 --> 01:32:00,224
i nigdy nie zgłębiałam konstytucji.

1539
01:32:00,307 --> 01:32:02,059
Miałam inne rzeczy na głowie.

1540
01:32:02,142 --> 01:32:05,062
Znajomych, teorie spiskowe,
jedzenie i Netflixa.

1541
01:32:06,104 --> 01:32:09,608
Dziś wiem, że wady konstytucji
przeważają nad jej zaletami.

1542
01:32:09,691 --> 01:32:12,027
Dlatego musimy się jej pozbyć.

1543
01:32:12,110 --> 01:32:16,490
Konstytucja była radykalnym,
przełomowym, wizjonerskim dokumentem,

1544
01:32:16,573 --> 01:32:20,369
dziełem pasjonatów pokroju
Jamesa Madisona i gubernatora Morrisa.

1545
01:32:20,452 --> 01:32:23,205
Próbowali oni... Wygooglujcie sobie.

1546
01:32:23,288 --> 01:32:26,541
Mieli oni wizję nowego początku

1547
01:32:26,625 --> 01:32:28,669
i podwalin pod wprowadzenie zmian,

1548
01:32:28,752 --> 01:32:31,922
ale dziś korzysta z niej
tylko mała część populacji.

1549
01:32:32,005 --> 01:32:34,341
Jest konserwatywną siłą blokującą zmiany.

1550
01:32:34,424 --> 01:32:38,178
Im jest starsza, tym słabiej
przemawia do ludzi współczesnych.

1551
01:32:38,262 --> 01:32:40,347
To stary i skostniały dokument.

1552
01:32:40,430 --> 01:32:43,225
Jestem jedną z Matek Założycielek
tego pokolenia

1553
01:32:43,308 --> 01:32:45,936
i mówię wam, czego pragnę w życiu:

1554
01:32:50,399 --> 01:32:53,527
dokumentu, który zatrzyma
zmiany klimatu, który uzna

1555
01:32:53,610 --> 01:32:58,156
opiekę medyczną za prawo człowieka,
który będzie chronić równości płci,

1556
01:32:58,240 --> 01:33:02,577
który uzna edukację
za fundament naszego społeczeństwa.

1557
01:33:06,748 --> 01:33:11,295
Pomóżcie mi więc stworzyć nowy dokument,
który ochroni nas wszystkich.

1558
01:33:11,378 --> 01:33:12,421
Dziękuję.

1559
01:33:18,677 --> 01:33:21,680
Prawdę mówiąc,
zgadzam się z moją oponentką.

1560
01:33:23,056 --> 01:33:25,767
Uważam, że konstytucja neutralna,

1561
01:33:25,851 --> 01:33:27,519
konstytucja praw negatywnych,

1562
01:33:27,602 --> 01:33:32,107
jedynie utrwala status quo.

1563
01:33:32,190 --> 01:33:35,444
A to znaczy,
że utrwala supremację białych,

1564
01:33:35,527 --> 01:33:37,654
mizoginię i przemoc.

1565
01:33:39,364 --> 01:33:41,742
Chciałabym,
abyśmy pozbyli się tego dokumentu

1566
01:33:41,825 --> 01:33:45,495
i stworzyli nową konstytucję
opisaną przez oponentkę.

1567
01:33:45,579 --> 01:33:48,623
Po prostu nie wierzę, aby to było możliwe

1568
01:33:48,707 --> 01:33:53,670
bez narażania na niebezpieczeństwo
najbardziej bezbronnych ludzi w tym kraju.

1569
01:33:54,671 --> 01:33:57,883
Nie sądzę, by demokracja
była nam dana tylko dlatego,

1570
01:33:57,966 --> 01:34:00,594
że w magiczny sposób
zmienimy kawałek papieru.

1571
01:34:00,677 --> 01:34:04,264
To my musimy wypracować demokrację.

1572
01:34:04,348 --> 01:34:06,099
Musimy o nią walczyć.

1573
01:34:06,183 --> 01:34:09,102
Musimy ją codziennie wcielać w życie.

1574
01:34:10,020 --> 01:34:14,316
Jurorzy, wielka obrończyni praw
obywatelskich Diane Nash powiedziała:

1575
01:34:14,399 --> 01:34:18,528
„Wolność to ludzie, którzy zdają
sobie sprawę, że są sobie przywódcami”.

1576
01:34:18,612 --> 01:34:22,074
Uchwalmy więc poprawkę o zmianach klimatu.

1577
01:34:22,157 --> 01:34:24,826
Uchwalmy poprawkę o równych prawach.

1578
01:34:25,577 --> 01:34:26,703
Albo wiecie co?

1579
01:34:26,787 --> 01:34:29,873
Sami kandydujmy do Kongresu!

1580
01:34:29,956 --> 01:34:33,919
Rosdely Ciprian, jestem gotowa
w twoim imieniu pukać do drzwi!

1581
01:34:34,753 --> 01:34:35,837
Stręczycielstwo!

1582
01:34:40,217 --> 01:34:44,388
Dobrze. Będę stręczyć,
i to umyślnie. Dziękuję.

1583
01:34:44,471 --> 01:34:45,764
Dziękuję bardzo.

1584
01:34:54,189 --> 01:34:55,440
Dobrze.

1585
01:34:56,650 --> 01:34:58,735
Czas wybrać jurora.

1586
01:34:58,819 --> 01:35:00,946
Rosdely dokona wyboru.

1587
01:35:01,571 --> 01:35:02,781
Zobaczmy.

1588
01:35:04,157 --> 01:35:07,369
Ludzie się odwracają.
Tak umiera demokracja.

1589
01:35:09,913 --> 01:35:11,540
Będziesz naszą jurorką?

1590
01:35:11,623 --> 01:35:12,624
-Ja?
-Tak.

1591
01:35:16,503 --> 01:35:17,337
Dobrze.

1592
01:35:17,421 --> 01:35:18,547
Jak się nazywasz?

1593
01:35:18,713 --> 01:35:20,674
Jestem Maddy.

1594
01:35:20,757 --> 01:35:21,716
Skąd pochodzisz?

1595
01:35:21,800 --> 01:35:25,137
Z Berkeley w Kalifornii.
Teraz mieszkam w Nowym Jorku.

1596
01:35:25,220 --> 01:35:28,765
Niesamowite. Dobrze.
Maddy, mogłabyś wstać?

1597
01:35:28,849 --> 01:35:31,518
Mogłabyś przyjść na scenę?

1598
01:35:31,601 --> 01:35:32,644
Jasne.

1599
01:35:34,855 --> 01:35:35,981
W porządku.

1600
01:35:36,064 --> 01:35:39,776
Maddy, musisz podjąć bardzo ważną decyzję:

1601
01:35:39,860 --> 01:35:42,946
zachować lub znieść
Konstytucję Stanów Zjednoczonych.

1602
01:35:43,864 --> 01:35:46,491
Zdecyduj, proszę, w milczeniu.
Nie mów nam.

1603
01:35:46,575 --> 01:35:49,077
Otworzysz odpowiednią kopertę

1604
01:35:49,161 --> 01:35:53,582
i odczytasz głośno oficjalny werdykt.
W ten sposób będzie to legalne.

1605
01:35:53,665 --> 01:35:56,960
Będziemy stały tutaj,
żeby nie widzieć, jak decydujesz.

1606
01:35:58,420 --> 01:35:59,421
Dobrze.

1607
01:35:59,504 --> 01:36:05,218
Ja, Madeline, w imieniu publiczności
Czym dla mnie jest konstytucja?,

1608
01:36:05,719 --> 01:36:10,140
niniejszym głosuję
za zniesieniem konstytucji.

1609
01:36:11,766 --> 01:36:12,767
W porządku.

1610
01:36:12,851 --> 01:36:14,186
Bardzo ci dziękuję.

1611
01:36:14,269 --> 01:36:16,146
Skoro zagłosowaliście za zniesieniem,

1612
01:36:16,229 --> 01:36:18,482
możecie zatrzymać swoje konstytucje,

1613
01:36:18,565 --> 01:36:21,359
żeby mieć co czytać w swoich schronach.

1614
01:36:21,443 --> 01:36:24,279
Nasz wieczór dobiega końca,

1615
01:36:24,362 --> 01:36:25,864
ale Rosdely i ja...

1616
01:36:25,947 --> 01:36:29,784
Zanim się rozejdziemy,
chciałybyśmy sobie zadać kilka pytań,

1617
01:36:29,868 --> 01:36:31,995
abyśmy się lepiej poznały.

1618
01:36:32,078 --> 01:36:34,831
To pytania od wczorajszej publiczności.

1619
01:36:34,915 --> 01:36:37,250
Wychodząc, możecie też zostawić swoje.

1620
01:36:38,001 --> 01:36:39,544
-Terri?
-Tak.

1621
01:36:39,628 --> 01:36:43,048
-Przyciemnisz światło?
-Oczywiście.

1622
01:36:57,854 --> 01:37:01,691
Rosdely, jaki zapach
najbardziej kojarzy ci się z domem?

1623
01:37:02,484 --> 01:37:03,443
Z domem?

1624
01:37:05,654 --> 01:37:08,490
Ponieważ moja rodzina
pochodzi z Dominikany,

1625
01:37:08,573 --> 01:37:11,368
pewnie mangú, salami, jajka sadzone,

1626
01:37:11,451 --> 01:37:15,080
a także tłuczone plantany,
smażone kiełbaski

1627
01:37:16,414 --> 01:37:19,709
i zapach napoju z soku
pomarańczowego i mleka.

1628
01:37:19,918 --> 01:37:21,503
To mi się kojarzy z domem.

1629
01:37:21,586 --> 01:37:24,005
-Mam na to wszystko ochotę.
-Ja też.

1630
01:37:26,591 --> 01:37:29,803
Jaki był najgorszy trend modowy
w twoim dzieciństwie?

1631
01:37:32,389 --> 01:37:33,390
Mój Boże.

1632
01:37:33,848 --> 01:37:36,101
Było ich tak wiele...

1633
01:37:40,021 --> 01:37:43,024
Bardzo mocna trwała, tapirowana grzywka.

1634
01:37:43,108 --> 01:37:45,944
Wyglądałam jak w dużym kasku.

1635
01:37:48,947 --> 01:37:51,408
Ostatnie pytanie. Jesteś gotowa?

1636
01:37:51,491 --> 01:37:52,701
Tak.

1637
01:37:52,784 --> 01:37:57,247
Rosdely, jak sobie wyobrażasz
swoje życie za 20 lat?

1638
01:37:58,039 --> 01:38:00,041
Będę miała 34 lata.

1639
01:38:01,876 --> 01:38:06,131
Chcę być poczytną autorką
z listy New York Timesa.

1640
01:38:09,050 --> 01:38:12,429
I do tego czasu chcę
mieć swój charakterystyczny styl.

1641
01:38:15,849 --> 01:38:20,061
Może martensy,
nieformalne spodnie i T-shirt.

1642
01:38:30,530 --> 01:38:32,866
A fryzura będzie szła z duchem czasu.

1643
01:38:36,119 --> 01:38:37,537
Tak to sobie wyobrażam.

1644
01:38:54,095 --> 01:38:56,056
„Czym dla mnie jest konstytucja”

1645
01:38:56,139 --> 01:38:58,516
została wystawiona na Broadwayu 183 razy.

1646
01:38:58,600 --> 01:38:59,768
Po każdym występie

1647
01:38:59,851 --> 01:39:02,103
publiczność proszono, aby zdecydowała,

1648
01:39:02,187 --> 01:39:05,690
czy zachować, czy znieść Konstytucję USA.

1649
01:39:05,774 --> 01:39:07,609
57 razy głosowano za zniesieniem.

1650
01:39:07,692 --> 01:39:09,903
123 razy za zachowaniem,
a 3 razy był remis.

1651
01:39:09,986 --> 01:39:14,491
Jedna z tych błyskotliwych młodych
kobiet zgodziła się dziś wystąpić.

1652
01:39:23,583 --> 01:39:26,419
Cześć. Nazywam się Rosdely Ciprian.

1653
01:39:26,503 --> 01:39:28,880
Nazywam się Thursday Williams.

1654
01:39:28,963 --> 01:39:32,217
Jestem absolwentką liceum
Williama Cullena Bryanta

1655
01:39:32,300 --> 01:39:36,596
i ukończyłam Legal Outreach Program.
Uczyłam się debaty konstytucyjnej.

1656
01:39:36,680 --> 01:39:37,806
-Orzeł.
-Reszka.

1657
01:39:38,390 --> 01:39:39,349
-Reszka.
-Orzeł.

1658
01:39:39,432 --> 01:39:41,017
Proponuję znieść.

1659
01:39:41,101 --> 01:39:42,143
Proponuję zachować.

1660
01:39:42,227 --> 01:39:43,186
Proponuję zachować.

1661
01:39:43,269 --> 01:39:45,021
Wszyscy za zniesieniem.

1662
01:39:45,105 --> 01:39:48,733
„Ta izba powinna znieść Konstytucję
Stanów Zjednoczonych”.

1663
01:39:49,484 --> 01:39:53,238
Zaproponowała stworzenie
nowej konstytucji.

1664
01:39:53,321 --> 01:39:54,239
Mam pytanie.

1665
01:39:54,322 --> 01:39:58,034
Pozwolicie mi jednej uchwalić prawa
dla was wszystkich?

1666
01:39:58,118 --> 01:40:00,078
Bądźmy szczerzy. Nie pozwolicie.

1667
01:40:00,161 --> 01:40:02,330
Ilu białych właścicieli nieruchomości

1668
01:40:02,414 --> 01:40:04,666
do dziś ma wpływ na rząd?

1669
01:40:04,749 --> 01:40:05,959
Wiem!

1670
01:40:06,042 --> 01:40:09,879
Nie wymażemy grzechów przeszłości,
wyrzucając kawałek papieru,

1671
01:40:09,963 --> 01:40:12,090
zwłaszcza gdy ten kawałek papieru

1672
01:40:12,173 --> 01:40:15,260
pokazuje nasze martwe punkty. Dziękuję.

1673
01:40:17,220 --> 01:40:18,263
Czas!

1674
01:40:19,639 --> 01:40:20,598
Czas!

1675
01:40:21,141 --> 01:40:23,476
„Rzut oka na bieżące nagłówki

1676
01:40:23,560 --> 01:40:26,938
„pokazuje,
że to naprawdę wyjątkowa chwila.

1677
01:40:27,021 --> 01:40:32,110
„Konsekwencje pozostawania nas
na uboczu mogą być tragiczne”.

1678
01:40:32,193 --> 01:40:35,655
Niemniej jeśli chcecie zmienić kraj,

1679
01:40:35,739 --> 01:40:38,658
musicie się obudzić, zaangażować,

1680
01:40:38,742 --> 01:40:42,746
głosować, wywierać presję
na waszych lokalnych przedstawicieli.

1681
01:40:42,829 --> 01:40:43,872
Protestować.

1682
01:40:43,955 --> 01:40:46,541
Albo zróbmy to sami.

1683
01:40:46,624 --> 01:40:48,251
Ubiegajmy się o władzę lokalną.

1684
01:40:48,334 --> 01:40:50,086
Kandydujmy do samorządu uczniów.

1685
01:40:50,170 --> 01:40:52,005
Wprowadźmy swoje zmiany.

1686
01:40:52,088 --> 01:40:55,717
Wyrwijmy się, zaczynając
od stworzenia swojej konstytucji.

1687
01:40:55,800 --> 01:40:56,801
Dziękuję.

1688
01:40:59,053 --> 01:41:01,765
STATYSTYKI DEBATY
ZACHOWAĆ - ZNIEŚĆ - REMIS

1689
01:43:46,554 --> 01:43:48,556
Napisy: Dariusz Makulski

1690
01:43:48,640 --> 01:43:50,642
Nadzór kreatywny nad tłumaczeniem
Sławomir Apel