Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
NECROPOLIS VAN BUBASTEION SAQQARA, EGYPTE
Mr Hamada. -Ja, baas?
Er is iets daar beneden.
Wacht, Ghareeb, ik kom eraan.
Het is daar.
Waar kijken we naar?
Er is daar iets verschenen.
Mijn god, het stof.
Daarom ben ik gestopt.
Ik weet niet wat het is. Het zit in die hoop aarde.
Oké, geef me wat ruimte.
In de naam van God. Wat is dit?
Dit is iets verbazingwekkends…
Het is de leeuwengodin, Ghareeb.
Wauw.
Wat doet dit hier in godsnaam?
EEN NETFLIX ORIGINAL-DOCUMENTAIRE
In november 2018 was een klein team Egyptische archeologen…
…op jacht naar tombes op een oud kerkhof…
…en onthulde de ontdekking van hun leven
Een complete graftombe ontdekken…
…is ongelooflijk.
De eerste keer dat ik naar binnen ging…
…viel ik bijna flauw van vreugde.
Vierduizend jaar oud, verborgen.
Niemand raakte het al aan.
Een ondoorgrondelijk tombe.
Er is helemaal niets zoals dit.
Een oud verhaal komt tot leven uit het woestijnzand ten westen van Caïro.
Wat een unieke ontdekking in Egypte wordt genoemd.
…een tombe, zo perfect bewaard…
…dat het de belangrijkste vondst in decennia wordt genoemd.
Al 4400 jaar onaangeroerd en ongeschonden.
Kranten, tijdschriften, tv's.
Iedereen in de wereld had het over de tombe.
Zeldzame vondst in Egypte.
Volgens de minister van Oudheden vonden ze een privétombe…
…van een hoge functionaris van de vijfde dynastie van de farao's.
Het is de laatste in een reeks grote vondsten in Egypte.
Het hoofd van de Antiquiteitenraad verwacht meer ontdekkingen…
…is bijzonder goed bewaard gebleven en kan meer begrip bieden over het leven toen.
Deze tombe…
…is een uniek tombe.
Om deze kleur te vinden…
…om deze inscriptie te vinden…
…en al die beelden in een privétombe?
Het komt niet eerder voor in heel Egypte.
Ik ben Mohammad Mohammad Yousef. Ik ben doctor in Egyptologie.
Vanaf het begin, toen we de tombe ontdekten…
…vonden we de naam Wahtye.
Wahtye is de eigenaar van de tombe.
Maar we weten niets over deze man.
We moeten de hiërogliefen lezen om te ontdekken…
…wie Wahtye is.
Wie is hij om zo'n tombe te hebben?
Het is een mysterie.
Meestal als we een tombe vinden…
…graaft iemand de grafschacht in de oudheid.
Maar soms heb je een verrassing.
Toen we de grond schoonmaakten…
…vonden we vier schachten gevuld met zand.
En die dag sliep niemand.
We dromen.
Want als we de hele familie kunnen vinden in de schachten na 4500 jaar…
…is dat beter dan goud vinden.
Het zou ongelooflijk zijn voor ons.
Ik ben Hamada Mansour.
Ik ben een archeoloog…
…en een lid van de Egyptische missie in de necropolis van Bubasteion.
Mr Ahmed Zikrey is mijn supervisor.
Hij was het ook die me geschiedenis leerde op de basisschool.
Je bent laat. -Sorry, baas.
Elke dag beginnen we aan onze reis…
…van de wereld der levenden…
…naar de wereld van de dood.
Saqqara.
Bij Saqqara werken…
Ik bof want ik hou zo van de geschiedenis.
In slechts een paar minuten kun je gaan van het groen, en de mensendrukte…
…en plots in de woestijn zijn.
Het is geweldig.
Saqqara is een magische plek.
Het geheim van zijn betovering…
…is dat onder zijn zand meer dan 5000 jaar oude schatten liggen.
Allemaal in de schaduw van de Trappenpiramide…
…de oudste stenen piramide ter wereld.
Voor mij is Saqqara de belangrijkste archeologische site in Egypte.
Elke Egyptoloog moet naar Saqqara komen…
…om de geschiedenis te leren van het begin tot het einde.
De necropolis van Bubasteion waar we Wahtyes tombe vonden…
…is een oude begraafplaats bij de oostelijke kliffen…
…minder dan een kilometer van de Trappenpiramide.
We begonnen onze opgraving in het voorjaar van 2018.
Het hele team is Egyptisch…
…maar werken is moeilijk in deze omstandigheden.
Als het weer in de stad 26 graden is…
…is het hier 32 of 33 graden.
Het is vermoeiend werk…
En, mijn God, het stof.
Maar wij kunnen het best een stem geven aan onze voorouders…
…omdat ze onze voorouders zijn.
We zijn een stap dichter bij hen dan de buitenlander.
Mr Sabry is de algemeen directeur.
Hij houdt de hele operatie draaiende.
Hij en zijn familie wonen hier bijna.
Voorman Mustafa heeft de leiding over de arbeiders.
We zetten hier een groep, Voorman Mustafa. -Ja.
Groep nummer één.
En dr Mohammad Yousef is de sitedirecteur.
Ik bewonder zijn reputatie als archeoloog…
…dus ik blijf altijd in de buurt om van hem te leren.
Sinds we de tombe ontdekten wachten we om de schachten te graven…
…om ons verhaal af te maken voor Wahtye en zijn familie.
Maar tot op dit moment kunnen we niet in het graf werken.
Want eerst moeten we het verhaal van Wahtye onderzoeken…
…aan de hand van wat er op de muren staat.
Sinds de ontdekking decoderen experts de tombe…
…op zoek naar aanwijzingen over Wahtye en zijn familie.
Laten we rond het kader beginnen werken.
Zodra hun onderzoek klaar is, begint het graven van de schachten.
Zo'n drie maanden wachten we…
…maar we bleven buiten werken.
Ons hoofddoel is een nieuwe tombe vinden.
We hebben Wahtye ontdekt, dus misschien ontdekken we nog een tombe in dit gebied.
Het is een theorie. Misschien klopt het, misschien niet.
Maar we moeten het werk in dit gebied afmaken…
…voor het einde van het seizoen.
Over zes weken, aan het begin van de heilige maand Ramadan…
…raakt de financiering op voor hun werk aan de site.
Er werken honderden mensen bij de missie.
Het is hun enige bron van inkomsten.
Het hele team hoopt op volgend seizoen.
Maar iedereen weet niet of ze terugkomen of niet.
Want misschien is er deze keer geen geld van de overheid.
Om geld veilig te stellen heeft het team nog een belangrijke ontdekking nodig…
…voor het einde van het seizoen.
We kunnen zeker iets vinden.
Maar de tijd dringt. Ramadan komt eraan.
Dus we moeten iets vinden om ons werk af te maken.
MAART 2019
ZES WEKEN VOOR RAMADAN
Wat is er, Mahrous?
Laat eens zien.
Heb je iets?
Haal je hand weg, Mahrous, haal 'm weg.
Hou het van boven vast. -Vooruit, Tamer. Vegen.
Het is de basis van een standbeeld.
'Moge Ptah geven…
'Alle leven…' -…alle…
Alle leven, alle gezondheid geven…
…alle leven aan…
…de naam hier.'
De naam, het begin van de naam, is niet duidelijk.
Ik denk dat ze niet menselijk is.
Het kan Sekhmet zijn.
We hebben het andere deel nodig voor de rest.
Dat zou goed zijn.
Dat is uw taak, Mr Hamada. -Ja, baas.
Het is heel mooi.
Dr Mohammad, dit beeld is heel ongewoon.
We vonden eerst de basis, dan het lichaam.
Het past perfect.
We werkten verder en vonden het hoofd.
Er zijn hier prachtige beelden. We zijn dicht bij waar de tempel was.
We weten al enige tijd dat de oostelijke kliffen van Saqqara…
…de ruimte waren voor grote dierenheiligdommen.
En een van de belangrijkste was de Bubasteion.
Mijn naam is Salima Ikram en ik ben grafarcheoloog en archeozoöloog.
Dit deel is belangrijk. Dit niet.
Een van mijn specialiteiten is dierenmummies.
Lieverd, een beetje deze kant op.
De Bubasteion was een heiligdom en tempel gewijd aan de godin Bastet.
Ze is de godin van moederschap, schoonheid en liefde…
…meestal gezien als een kat of een vrouw met een kattenhoofd.
Ik ben dol op die kleine katten.
Klein is mooi, Mr Ahmed.
Zoals elke Egyptische godin heeft Bastet een kalme kant en een enge kant.
Aan de rustige kant is ze een poes, dus ze zal aardig en speels zijn…
…en voor haar kittens zorgen.
Kijk, het is een kitten. -Ja.
Opperarmbeen, er zijn er twee…
…en het spaakbeen. Dat is het spaakbeen daar.
Maar de enge kant is een leeuwin.
En ze is de godin van wraak en plagen, en ze heet Sekhmet in die gedaante.
Voorzichtig met die houweel.
Wat is het? Sekhmet?
Als God het wil.
Wauw, een goed voorbeeld.
Woorden die zeggen, 'Aan Sekhmet, geliefde van god Ptah…
…moge hij haar alle gezondheid geven en al het plezier…
…zoals Ra voor altijd.'
Prachtig.
Om de eerste te zijn, iets in je hand te houden na duizenden jaren…
Miljoenen mensen dromen ervan dit werk te doen.
GEGLAZUURD KERAMISCH BEELD VAN DE GODIN SEKHMET
CIRCA 500 - 300 V.CHR.
We werken hier, maar we zijn steeds klaar om snel in de tombe te gaan werken.
We dromen ervan het verhaal van Wahtye af te maken.
Wie is die man?
'Gezuiverde priester voor de koning.'
Waar is 'de koning'?
'De koning' is daar. Zie je? Maar het is geërodeerd.
Je hebt gelijk. -Zie je het nu?
Ja, precies. Goed punt.
Als we een hiëroglyfische tekst gaan lezen moeten we bepaalde regels volgen.
Dit zijn resten van het symbool voor 'Goddelijk Landgoed'…
…of is het mijn verbeelding? -Dit zijn resten van…
Van 'Goddelijk Landgoed.' -Ja, 'Goddelijk Landgoed'.
Het geschrift kan van rechts naar links, van links naar rechts…
…van boven naar beneden, of zelfs het omgekeerde.
Na deze horizontale rij hiërogliefen…
…is het dit noordelijke kader en deze verticale inscripties.
Dus het idee is dat we uitzoeken in welke richting het gaat.
De simpele truc is om de vogel te zoeken.
Als hij naar rechts kijkt, beginnen we vanaf rechts.
Naar links, dan beginnen we links. Dan kijken we of we het kunnen begrijpen.
Volgens mij is het 'vereerd met' want dit deel is de rest van het symbool…
…voor 'vereerd', deze drie samen.
Gevolgd door 'de Grote God'. -Juist, juist.
Oké, laten we het lezen.
'Wahtye…
…gezuiverde priester voor de koning…
…opzichter van het Goddelijk Landgoed…
…opzichter van de Heilige Boot…
…vereerd met…
…de Grote God, Wahtye.'
Dit is erg duidelijk.
Heb je dat geschreven?
Verbeter je handschrift voor als je leest. Ik smeek het je.
Zo schrijf ik. Genieën zijn zo.
Hoe kun je dit lezen? -Ik ben de enige die dat kan.
Daar komt de vreugde van.
Elk aspect dat we bespreken licht de sluier op over wie Wahtye was.
En als basis van alles moeten we Wahtye als priester beschouwen.
De priester in die periode werd beschouwd als een van de hoogste functionarissen.
Hij was de tussenpersoon…
…tussen de koning en het volk en tussen de koning en zijn god.
Zo kon hij zo'n prachtige tombe bouwen.
Wahtye, gebaseerd op mijn eerste indruk…
Ik vind hem leuk.
Ook al zie ik hem wat als een egoïst.
Hij noemde z'n eigen naam vaak in de tombe.
En hij plaatste veel beelden van zichzelf.
Vijfenvijftig beelden is 'n enorm getal.
Hij verheerlijkt zichzelf.
Hij wilde zeggen: 'Ik ben een sterke, belangrijke persoonlijkheid.'
Hij wilde naar het hiernamaals gebracht worden…
…in zijn volle kracht…
…met al zijn rijkdom.
Hij beeldde een enorme reeks activiteiten uit.
We hebben meerdere scènes uit het dagelijks leven…
…en religieuze taferelen…
…met het hiernamaals.
Dit hele ding is scènes, heel mooi. -De scène is prachtig.
Hij wilde alles tot in detail uitbeelden.
Deze man wilde alles.
Hij wilde dit alles naar zijn hiernamaals brengen…
…en hij zei: 'Ik zal van al dit eeuwig de meester zijn.'
Omdat de oude Egyptenaren zo van het leven hielden…
…wilden ze een fantastisch leven na de dood.
De beste manier was een heel mooie tombe hebben.
TOMBE VAN 'WAHTYE DE PRIESTER' CIRCA 2415 - 2405 V.CHR.
Ze bouwden grafkapellen die bovengronds waren.
GRAFKAPEL
En dan was er een schacht, verbonden met het ondergrondse bed…
…waar je begraven ligt.
Want het idee was dat je je lichaam bewaart…
…zodat je ziel het kan reanimeren.
Boven de grond was de kapel prachtig versierd…
…met allerlei scènes die het ideale leven toonden…
…waar ze eeuwig van wilden genieten.
Je hebt ook iets wat men 'valse deuren' noemt…
…en daar gaat je ziel in en uit.
En dus kon een deel van je ziel het hiernamaals ingaan.
Een ander deel kon in je tombe blijven…
…en als er iemand binnenkwam kon je naar hem luisteren.
Dus dit hele grafcomplex fungeerde als een soort opstandingsmachine…
…die garandeerde dat je veilig van deze wereld naar de volgende kon gaan…
…en dit fantastische bestaan voor eeuwig kon leven.
Ongelooflijk.
Het is een speciale tombe.
Maar in mijn persoonlijke perspectief…
…bevat deze tombe veel raadsels.
Dit is een familietombe en er worden bepaalde personages getoond…
…zoals Wahtye en zijn moeder…
…zijn vier kinderen…
…en zijn vrouw.
Maar sommige personages ontbreken.
Had hij een broer?
Wahtyes naam werd zo vaak genoemd.
Hoe zit dat?
Het is alsof hij ze: 'Deze tombe is van mij.
Deze tombe is van mij, van mij.'
Het is te veel.
Ik ruik de geur van samenzwering in deze tombe.
Ik ben Voorman Mustafa Abdo Sadek Mahmoud.
Ik ben de voorman van opgravingen in Saqqara.
Ik werd voorman omdat dit het werk is van m'n voorvaderen.
Mijn vader, mijn grootvader en mijn overgrootvader waren voormannen.
Het werd generatie op generatie aan mij doorgegeven.
Dit is ons land.
Ik kom hier na het werk.
Deze bomen en palmen bestaan al sinds de tijd van de farao's.
Ik plant en oogst net als de oude Egyptenaren.
Er zijn veel dingen op de muren van Wahtye die ik herken uit m'n dagelijks leven.
Mensen denken dat de ouden in het woestijnzand leven…
…omdat we ze daar nu vinden.
Maar dit is het Egypte waar Wahtye woonde…
…en hij geloofde dat hij dit allemaal kon meenemen.
Dus heel z'n leven bereidde hij zich voor op het volgende leven.
Na de dood hoopten de oude Egyptenaren…
…dat ze eeuwig zouden leven in het Veld van Riet…
…wat erg leek op het Egypte dat ze kenden, alleen beter.
Maar om daar te komen…
…moesten ze een reeks tests ondergaan in de onderwereld.
De belangrijkste tests gebeurden in de oordeelszaal voor Osiris…
…de god van de dood en opstanding.
Om in het paradijs te komen moest de persoon voor 42 juryleden staan…
…en zweren dat ze bepaalde zonden niet hadden begaan.
'Ik heb niet gelogen, Ik heb niet gestolen…
…ik heb niet gedood.' Enzovoort.
Daarna kwam 'het wegen van het hart'…
…waar iemands hart werd afgewogen tegen de veer van waarheid en recht.
Als het hart zwaarder was dan de veer…
…at een demon met krokodillenhoofd het op en was de persoon voor altijd verloren.
Maar als het hart en de veer in balans waren…
…werd de persoon 'waar van stem' verklaard…
…en de reis naar het Veld van Riet kon beginnen.
Morgen om dezelfde tijd, baas?
Oké.
Kom niet te laat, baas.
VIJF WEKEN VOOR RAMADAN
Tien meter ten westen van Wahtyes graf ligt de oudste en diepste schacht…
…die tot nu toe in de site ontdekt is.
Al het werk met gevaar is mijn werk…
…want ik ben de enige jeugdige in het team.
Maar ik hield altijd van moeilijke dingen, niet makkelijke.
De necropolis van Bubasteion, moet ik zeggen…
…is een erg vreemde plek.
Het geeft ons altijd wat we niet verwachten.
En dat is iets prachtigs.
Hé, Ghareeb. In de naam van God.
Wat is dat allemaal? -Dit is vreemd.
In de naam van God.
Nee, nee, nee…
Wat is dit?
Ze zitten nog in hun windsels.
Moet je dit mooie stuk zien.
Deze kerel die ik nu voor me zie, is een kat.
Zie je hoeveel er zijn, Ghareeb? -Ja.
Zo veel.
Allemaal katten?
Waar komen ze vandaan? -Ik heb geen idee.
Maar er zijn zoveel katten, het is echt schokkend.
Hallo.
Wat is dit dan?
Is dit een kat, Ghareeb? Kijk.
Hemeltjelief.
In de naam van God. Dit is geen kat, Ghareeb.
We brengen het naar het licht. -Dit is iets…
Iets verbluffends.
Is er zo'n grote kat, Ghareeb?
Het is zo groot als m'n neus.
Hemeltjelief.
Draai het om.
Draai het voorzichtig om. Hallo.
Kijk.
De mond is getekend.
De ogen en neus…
…en de oren ook.
Meesterwerk.
Hebben we een wezen in ons land…
…dat hierop lijkt?
Nee.
Als je zo'n grote kat had, wat zou je dan doen?
Ik zou de kinderen er bang mee maken.
Kan dit een kat zijn?
Waar leggen we deze allemaal, Ghareeb? -Geen idee.
En het zijn allemaal katten? -Nee, nee.
Prijs de Heer.
Dit is geen kat.
Is het een mangoest?
Kijk naar z'n staart. Kijk naar z'n vorm.
Dit is een krokodil, baas.
Ghareeb, neem dit en leg het opzij voor me.
Natuurlijk. -Dit is iets heel anders.
Dit is een krokodillenmummie.
Ik denk dat we klaar zijn.
We halen ze eruit en halen zelf wat frisse lucht.
Stuur ons een krat op twee haken.
Ik wil je iets vertellen.
Sinds ik in deze kattennecropolis werk…
Als katten me bij mijn huis zien, rennen ze weg.
Ze zijn bang voor me.
Ze gedragen zich niet langer als huisdieren tegenover me.
Maar als een kat rent, zeg ik tegen haar: 'Je hebt het recht.
Ik haalde net je voorouders uit de grond…
…en borg ze op.'
Ze is bang dat ik haar hetzelfde zal aandoen.
Voor zover we weten gaven mensen hun huiskat niet als offer.
Degenen die ze als offer brachten, werden eigenlijk van de priesters gekocht.
Deze is prachtig.
Dit is een erg mooie Bubasteion-special.
Dus we denken dat de priesters ze fokten…
…en ze besteedden het vast uit aan dorpelingen in de regio van Saqqara…
…waar mensen deze katten kweekten en waarschijnlijk kattenkwekerijen hadden.
Zoals een heilige dierencultus werkte, was er één dier…
…in de tempel…
…wat de goddelijke manifestatie moest zijn van de godin of de god.
Tijdens zijn leven werd dit wezen behandeld als een god.
Gevoederd, water gegeven, tot gebeden.
Mensen gaven offers aan dit wezen.
Een prachtige bronzen kop.
Ze gaven amuletten en beelden van hout, steen, faience en zelfs brons.
Maar ze gaven ook dierenmummies…
…want het idee was dat als je een bloedoffer aan de god brengt…
…dat meer zou betekenen dan iets gemaakt van hout of steen.
Maar het is in erg goede staat voor wat je na 2500 jaar zou verwachten.
Waar de Bubasteion werd gebouwd…
…waren er veel oude tombes die al waren gesneden…
…in de afgelopen 2000 jaar van de Egyptische geschiedenis.
De priesters namen ze mee in deze oude tombes…
…en begroeven ze in massagraven.
En dat vinden we vandaag.
Hoe gaat het?
Net als iedereen heb ik katten van vele formaten gezien.
Maar een kat die zo enorm is?
Dat zag ik nog nooit.
We moeten de botten laten testen om te zien wat het is.
In de tombe is het onderzoek van de muren bijna afgerond.
Het bewijs…
…dat dit graf een raadsel bevat…
…is substantieel.
Er is iets. -Wat is dit? Geweldig. Kijk, Nermeen.
Er is geen andere gravure zoals dit in de tombe.
Naast de eerste valse deur staat een tafereel van een offertafel…
…met de eigenaar die voor een mooie dame zit.
Ik zie enkele ongewone dingen.
Dit is allemaal ongewoon. -Toch?
Alles is ongewoon.
Meestal zijn het de man en zijn vrouw.
Dus we verwachtten dat het Wahtye en zijn vrouw Ptah-Weret zouden zijn.
Maar als we de inscriptie lezen…
…staat er 'Zijn vrouw Merit-Min.'
We stonden daar…
…verbaasd.
Omdat Merit-Min…
…zijn moeder was.
Dus we begonnen te denken: 'Trouwde hij met zijn moeder?'
Natuurlijk, dat is tegenstrijdig. Het is onmogelijk.
De namen zijn veranderd.
Ik denk dat ermee geknoeid is. -Hij verving ze.
De namen waren eraf geschraapt.
Iedereen die met zijn hand langs de muur loopt, zou zeggen…
'Nee, er was hier iets aan de hand.'
Dit is niet Wahtye.
De hele tombe is Wahtye, Wahtye, Wahtye.
Hier is iets anders. -Is hij dan een dief?
Hij is een dief.
Allemachtig.
Is dat alles? Nee.
Het hoofdbeeld zelf.
Kijkend naar de kenmerken van dat beeld…
Dit beeld is anders.
Het lijkt niet op enig ander standbeeld in de tombe.
Het is duidelijk een ander persoon dan de anderen in de tombe.
Dat maakt me nog meer overtuigd…
…dat hier een samenzwering plaatsvond.
Ik denk dat Wahtye deze tombe heeft ingenomen.
En dat het in het begin niet voor Wahtye bedoeld was.
Wie is het slachtoffer?
Het slachtoffer is onbekend.
Maar we hebben een theorie. -Ja. We hebben aanwijzingen.
Er wordt een broer vermeld.
Wahtyes broer.
Hij staat op de oostelijke muur.
Wahtye draagt een lied op…
…'aan de geest van mijn broer.'
Waarom noemde hij z'n naam niet?
De toewijding van het lied is vast om zijn geweten te kalmeren…
Hij… -Hij voelt zich schuldig.
Dus deze man is Wahtye niet? -Nee, het is Wahtye niet.
Maar het kan zijn broer zijn.
Al deze aanwijzingen…
…suggereren dat Wahtye deze tombe van zijn broer ingenomen heeft.
Dus als Wahtye het graf van zijn broer stal…
'IK HEB NIET GESTOLEN'
…wordt hij dan gestraft in het hiernamaals?
Nee, ik denk dat hij een plan had.
Op de laatste muur die we vastlegden in de tombe, de zuidelijke muur…
…vonden we een grote tekst die zegt…
'Ik ben bij de rechters.'
Dus hij plaatste zichzelf in de rangen van zij die oordelen.
Zodat hij zichzelf kan vrijspreken van deze zonde.
'IK HEB NIET GESTOLEN'
Hij lijkt dus echt overtuigd…
…dat hij de straf zou ontwijken en naar het hiernamaals zou gaan.
Maar er zijn antwoorden die enkel Wahtye zelf kan geven.
Wat betreft de grafschachten…
…kan er een ontdekking zijn die alle vragen beantwoordt…
…en alle raadsels in Wahtyes tombe.
Iedereen klaar voor grote verrassing?
Oké.
O, mijn god.
Jij krijgt deze.
Ongelooflijk.
Kijk naar 't gezicht.
Ongelooflijk. -Kijk naar 't gezicht.
O, liefje.
O, mijn god.
Echt enorm.
Het is zo groot, ik kan me niet inbeelden dat er ooit zo'n grote kat was.
Mijn god, het is geweldig.
Dit is de grootste kattenmummie die we ooit vonden.
Ik zie een snor.
Zoals Hamada.
Ja, net als Hamada. -Zoals Hamada.
Dit is erg interessant.
Op de hoofden van andere kattenmummies kan er hier een scarabee zijn.
Het lijkt niet op 'n scarabee. Dat zou moeten.
De andere hebben echte scarabeeën op hun hoofd geschilderd.
Deze lijkt meer op een bij of zo. Het is echt vreemd. Het is ongewoon.
En er is zelfs dit deel…
Hoi, schatje.
…dat de vacht blootlegt.
Je kan vacht zien.
Je ziet de vacht. -Wat ervan over is.
Oké.
Goudgeel, zo'n mooie kleur.
Dat kan niet.
Nu kom je erachter.
Alles goed?
Dat is het hoofd.
Ik ben niet helemaal zeker waar we naar kijken…
…want het hoofd is helaas onherkenbaar.
Het is heel erg groot.
Kun je inzoomen?
Je ziet dat het een baby is…
…want deze tanden zitten nog voornamelijk in het tandvlees.
Grote hoektanden, hè?
Ja. -Ze zijn omhoog…
De tanden groeien nog maar net. Oké, naar beneden. Ga door.
De ruggengraat. Kijk naar de ruggengraat.
De ruggengraat. Niets is gefuseerd.
Dit is zeker een baby.
En er zit een boog in de ruggengraat.
Dus als het goed uitgerekt was, zou het meer dan een meter zijn.
Ja. -Zo, van kop tot de basis van de staart.
Dit is geen huiskat.
Het is te groot voor een lynx…
…het is geen luipaard of een cheeta.
Dus misschien is het ontwerp anders…
…omdat het een andere soort is. Ja. Kijk eens.
Laten we dit zien. Het is maar een idee. Ik kan helemaal mis zijn.
Oké, zie je? Want weet je hoe de leeuwen fronsen?
Misschien moet dit eerder zo zijn…
…en zetten ze er vleugels op omdat ze gewoonlijk de scarabee hebben.
Laten we naar een welp kijken. Dit is de lange neus…
Ja. Daarom is de neus zo lang.
Ben je zeker? -Ja. En de kleur.
Voor het eerst in de bekende geschiedenis van mummificatie…
…hebben we 'n leeuw. In Saqqara. -'n Gemummificeerde leeuw.
Ik hoop het.
Op basis van de markeringen op het gezicht denken we…
…dat dit misschien een babyleeuw is. Het is een leeuwenwelp.
Dit is buitengewoon…
…want er zijn verhalen over leeuwencatacomben…
…en sommigen van ons zoeken hier al jarenlang naar.
Maar nu is de logische plek de Bubasteion.
Het is overweldigend om te bedenken…
…wat deze leeuw kan betekenen voor ons begrip…
…van de oude Egyptische cultuur, economie, religie.
Het verandert ook hoe we denken…
…over hoe de oude Egyptenaren met wilde dieren omgingen.
Hoe ze ze misschien gekweekt of getemd hadden…
…hoe ze hen misschien aanbaden…
…maar ook, net als bij sommige andere dieren…
…fokten ze hen en gaven ze hen als offers.
Het is zo spannend.
Ik zal tegen Ghareeb zeggen: 'Het is een babyleeuw, geen kat.'
Er komt zeker een beloning voor het team.
GEMUMMIFICEERDE LEEUWENWELP 600 V.CHR.
APRIL 2019
VIER WEKEN VOOR RAMADAN
Na maanden wachten gebeuren de laatste veiligheidscontroles…
…op het gebarsten plafond van de tombe voorafgaand aan de opgraving.
Dit gebied kwam naar beneden, dus we hebben het gestabiliseerd.
Dat is geweldig. Briljant.
Ja.
We wachten al zo lang, we willen gewoon verdergaan.
Begin dan maar.
Sinds de eerste dag dat we de tombe ingingen…
…keek ik naar het zand in de schachten.
Geef 't sein aan de arbeiders.
Ik vraag me af wat we daar beneden vinden. Wahtye, z'n geheimen, z'n raadsels…
…zijn ze afgelopen?
Elke dag hoop ik: 'Laat ons vandaag in Wahtye werken.'
Ik werd gek.
Luister, mannen.
Ja, Voorman.
We zijn klaar om in de tombe te werken.
De restauratie is klaar en alles is beveiligd voor jullie.
We hebben hard werk en stoere mannen nodig.
Begrepen?
Laten we gaan dan.
De oorspronkelijke bewoners vinden van een tombe uit het Oude Rijk…
…zou fantastisch zijn.
Maar het is niet gebeurd de afgelopen 60 à 70 jaar .
En nu, met onze grotere technische vaardigheden…
…is het de lichamen zelf, de bio-archeologie die je kan uitvoeren.
De skeletten begrijpen…
…kunnen zien welke ziektes, of niet, ze hadden.
Relaties vinden, als het een gezin is.
Leg die hier neer.
Het zou een echte schatkamer zijn.
We beginnen met deze schacht en die waarin Ghareeb staat.
In de naam van Allah en moge God ons zegenen.
We hebben info nodig, geen ding.
Maak een ketting. Jij blijft hier.
Draag het over je schouder en breng het naar buiten.
We hebben beelden, prachtige muren. Het is genoeg.
Maar we hebben meer informatie nodig over hem…
…om enkele mysteries op te lossen die op zijn muur staan.
Om te begrijpen wat er in zijn leven is gebeurd.
Raap alle scherven op…
De twee kleinste schachten het dichtst bij de ingang worden eerst uitgegraven.
SCHACHT 1 - SCHACHT 2
We kunnen onmogelijk weten hoe diep ze zijn.
Raap alle fragmenten op, Ghareeb.
Nu de opgraving bezig is en de Ramadan nadert…
…wordt de jacht op een ander tombe ook opgevoerd.
Soms, als arbeiders werken…
…voel je dat je eeuwen teruggaat in de tijd van het oude Egypte.
Je werkt met dezelfde materialen die de oude Egyptenaren gebruikten.
Soms ontdekken we dezelfde manden die oude Egyptenaren gebruikten.
Soms ontdekken we een beitel…
…zoals een kleine beitel die we ook nu gebruiken.
Dus het loopt door.
Het leven gaat dezelfde kant op.
Mr Ahmed. -Ja, Osama?
Er is hier iets.
Wat is het?
O, ja.
Het lijkt een houten doodskist.
Het hoofd wijst naar het westen.
Laten we de voeten blootleggen en deze kant op gaan.
Je moet hier erg voorzichtig zijn.
Iets moois. Een prachtige doodskist.
Dit is de beste kist die we vonden in deze staat.
BESCHILDERDE CARTONNAGE DOODSKIST CIRCA 800 - 600 V.CHR.
Als onderdeel van mijn werk, secretaris-generaal…
…moet ik langsgaan bij de meeste sites in Egypte.
Deze missie is belangrijke wetenschap.
Een doodskist openen. Wat zit erin?
Soms vinden we een houten doodskist met een mummie…
…in perfecte staat van bewaring.
Soms vonden we niets.
Misschien maakten de oude Egyptenaren de kist maar zit er niets in.
Dus niemand weet zeker wat erin zit.
Langzaam.
Mummificatie gaat om je beeld als jezelf proberen te bewaren.
Wat is hier gebeurd, Ashraf?
Het lijkt bijna verbrand.
Wat de Egyptenaren zouden doen, is iets in je neus steken…
…hier door je bot breken om bij je brein te komen, het eruit trekken…
…en dan maakten ze een snee aan de linkerkant…
…en haalden je interne organen eruit, je lever, longen, maag en darmen.
Dus nadat al deze interne organen zijn verwijderd…
…word je gedroogd met natron, een combinatie van zuiveringszout en zout.
Waarom ziet het er verbrand uit?
Misschien veroorzaakte de natron het die in mummificatie wordt gebruikt.
Dus een soort…
…chemische reactie is opgetreden?
En dan wikkelden ze je in met linnen verband…
Een vrouw, denk ik.
…en spreuken reciteren en bidden en wierook branden.
De onderzijde is minder zwaar getroffen. Maar het is goed linnen.
En wat dit alles deed, was…
…je transformeren van een wereldlijk wezen naar een heilig wezen.
Dat zou het einde zijn voor je leven op aarde.
Maar het zou het begin zijn van je leven in het hiernamaals.
Het idee om het lichaam te mummificeren is beïnvloed…
…door het verhaal van Osiris en Isis.
Dat beïnvloedde de manier waarop de oude Egyptenaren hun doden behandelden.
Isis en Osiris waren broer en zus.
Osiris regeerde de wereld…
…tot z'n broer Seth hem vermoordde…
…en hem in stukken sneed die hij over het land van Egypte verspreidde.
Isis was een goochelaar.
Ze ging door Egypte, verzamelde zijn stukken…
…bond ze samen met linnen in de eerste daad van mummificatie.
Daardoor bracht ze hem weer tot leven…
…en kregen ze hun zoon Horus.
Horus groeide op om zijn vaders moord te wreken…
…en heerste over Egypte als koning van leven op aarde.
Osiris werd koning van de onderwereld…
…en de god van dood en opstanding.
Die overtuiging in de kracht van mummificatie om de dood te overwinnen…
…lag aan het hart van het oude Egyptische geloof.
Haal dr Mohammad en zeg dat de voorman hem nodig heeft.
Mr Ahmed.
Ze bereikten de vloer van de schacht zelf.
Dus dit is slecht nieuws.
Ik weet niet waarom. Want de schacht is groot…
…zowat één meter bij één meter.
Meestal gaan deze schachten met deze afmetingen dieper…
…zoals zes of zeven meter met de kamer beneden.
Maar helaas eindigde deze snel.
We weten niet waarom. En ze vonden ook wat…
…wat rest van stukken aardewerk.
Al dit komt van daar beneden? -Ja.
En die botten ook? -Ja, het losse bot ook.
Dus ze volgen het hier in de schacht. Dit… Slechte tekenen.
Kijk, baas, dit is erg teleurstellend.
We zijn al bij de bodem van de schacht.
Slechts 60 centimeter diep. Dat is het.
SCHACHT 1 - SCHACHT 2
Schacht 2 is klaar maar de vooruitgang gaat door in schacht 1
Ik ben Ghareeb Ali Mohammed Abushousha.
Ik werk als graver.
Ik werk hier al heel lang. Mijn vader werkte hier voor mij.
Dertig of veertig, misschien vijftig jaar geleden.
Als ik aan het werk ben, denk ik alleen nog aan wat voor me ligt.
Het is niet zomaar gedachteloos graven, nee.
Als je de houweel vasthoudt, moet je je verstand gebruiken.
Ga je iets vinden? Je moet voorbereid zijn.
Je kunt een mummie tegenkomen, een bot of een stukje van iets.
Daar moet je klaar voor zijn.
Een beginner zal het ding breken.
Mahmoud.
Mahmoud, kom hier.
Ga hier zitten, Mahmoud.
Ga naast me zitten. Neem wat thee.
Dit is Mahmoud, mijn zoon.
Ik bracht hem hier om het vak te leren.
Dus als de voorman hem nodig heeft om te werken, heeft hij ervaring.
Als hij thuis zou blijven, zou hij niets leren.
Dan zou ik niet blij zijn.
Ik ben blij dat hij hier bij mij is.
Wat zie je?
Er is hier een muur, denk ik, een lemen muur.
Aan welke kant?
Aan de oostkant.
De oostkant? -Is het niet wat vreemd, oost?
Het moet west zijn.
Maak je een grapje, Ghareeb? -Ik meen het echt.
Pas op, hij ziet slecht en dat baart me zorgen.
Ik vertrouw 'm niet.
Voorzichtig, kijk uit.
Als blijkt dat je me voor de gek houdt…
Alles is goed.
Ongelooflijk.
Het is echt een muur.
Lijkt op de muur die Wahtyes tombe blokkeerde.
Dus wat ik zei blijkt waar te zijn?
Ja, en ik heb een grote beloning voor je. -Prima.
Er is iets van hout. -Wat?
Er begint iets van hout te verschijnen.
Ongeveer drie centimeter van iets uit hout.
Wat ik nu kan zien, is dat…
…er een deksel is.
Het is een geweldig gevoel…
…iets uit elkaar halen van meer dan 4000 jaar geleden.
De eerste hand die het aanraakt na de oude Egyptenaar die het verzegelde.
Dat dat je hand is, is echt iets fenomenaals.
Vreemd hoe goed het is verzegeld.
Degene die het verzegelde, zegt…
'Niemand komt erbij, niemand komt zelfs maar in de buurt.'
Vrede zij met je.
Hoe gaat het?
Goed. Godzijdank.
Hamada doet daar een heldendaad.
Deze ruimte is krap en heet en het is echt vreselijk.
Maar jij bent de eerste die de blokkade opent, kom op.
Het is mijn enige troost.
Kijk eens, Hamada. Wat is dat?
Is dat modder of zo?
Ja, modder.
Vanwege het water.
Toen regen door het plafond sijpelde…
…bracht het vuil met zich mee, wat ook de kist heeft gevuld.
Dus het is onmogelijk om het in één stuk eruit te krijgen.
Nee, het komt er niet intact uit.
Dat is onmogelijk. Pak eerst dat blok links.
Die? -Om ruimte te maken voor jezelf.
Ja.
Ik zei dat je dat niet mocht aanraken.
Ik raakte niets aan. Ik kwam er niet eens in de buurt.
Kijk, voor hem, het is net een betonnen muur.
Het werd samengeperst nadat het de ruimte vulde.
Het is helemaal massief, baas.
De kist zit vol modder en het zit dicht opeen.
En er zit een skelet in. -God zij geprezen.
Ik verzamel de botten.
Ongelooflijk…
We hebben lang gewacht om iets over hem te weten.
Geef het hout omhoog.
Kijk, slechts 32 cm.
Het moet voor een jong kind zijn.
Hé, doctor.
Moet je dit zien.
Dat is een kies.
Op de site werken…
…het is van nature een morbide plek.
Het zijn tanden.
Je bent in de wereld van de doden. -Het is zelfs verrot.
Vooral kindergraven.
Mijn hart breekt als ik de resten van een kind zie.
Deze tanden zijn van de mummie daar beneden.
Het zijn kiezen maar erg klein.
Hoe oud?
Meer 14, 15, zoiets.
We dachten dat het een kind is…
…maar niet één.
Het is meer dan één kind.
We verzamelen al deze botten en vragen onze antropoloog…
…die deze botten voor ons onderzoekt.
Elk stukje bot kan je iets vertellen.
Niet alleen de manier van sterven.
De interessantere verhalen gaan over hun levens.
Hoe leefden ze?
Dat is vijf…
Was hij gezond? Was hij gelukkig?
Was hij verdrietig?
Het kan geweten zijn, enkel op basis van de botten.
Ik ben Amira Shaheen. Ik ben professor reumatologie…
…aan de faculteit geneeskunde van de universiteit van Caïro.
En ik werk hier om de botten te onderzoeken…
…die gevonden worden in de verschillende expedities.
Ik ga deze uitspreiden en dan hun stukken bestuderen.
Toen dr Sabry me vroeg te komen…
…zei hij dat er kleine botten voor kinderen zijn.
Hoeveel, weten we niet.
Dat is het.
Het is belangrijk dat we het aantal personen vinden…
…en de gemeenschappelijke kenmerken van de verschillende soorten botten.
Ten eerste zeg ik 'Vrede zij met u.'
Ik voel dat ik mezelf kom voorstellen aan iemand die voor me zit.
Zelfs als hij of zij in stukken is.
Deze kleine stukjes, dit is…
Ik benader een vriend op dezelfde manier.
Dit is het rechter opperarmbeen. Ik moet het hier leggen.
Ik weet niet hoe ik gevoelens uit botten krijg…
…maar ik kan het voelen. Je voelt het.
Dit is het rechter sleutelbeen van een van hen.
De schacht het dichtst bij de deur had de botten van twee tienerkinderen.
We hebben dit heiligbeen, en het andere dat groot is…
…en beide zijn nog steeds niet onverenigd, niet…
Een van hen was jonger dan 20, en de andere was jonger dan 18.
Door de omvang te vergelijken…
…denk ik dat deze botten van degene zijn van 18 tot 20.
Ja, en dit is de jongere.
En er waren stukjes bot…
…waarschijnlijk van een jongere persoon, misschien jonger dan zes jaar.
Halswervel…
Bij de eerste.
Ik vind in één doos, dat drie skeletten bevat…
…we hebben een vreemde situatie in deze familie…
…met de dood van drie kinderen op hetzelfde moment.
Wat is hier gebeurd?
Volgens de reliëfs in de tombe…
…hebben we Wahtye en zijn moeder en zijn vrouw en zijn vier kinderen.
Wij hebben nu drie kinderen.
Dus we beginnen het andere deel van de familie te zoeken.
Goed, deze schacht is duidelijk klaar.
Nu kunnen de arbeiders hier makkelijker werken.
Kom op, Hashem, we gaan in deze schacht werken.
SCHACHT 1 - SCHACHT 2 - SCHACHT 3
DRIE WEKEN VOOR RAMADAN
Wat heb je gevonden?
Prachtig.
Wat is deze schoonheid?
Het is volledige begrafenis, late periode, ongeveer 600 voor Christus.
Meer dan 2600 jaar oud.
De botten, het is ingestort, zoals je ziet.
Het heeft nog steeds de uitrusting voor het hiernamaals.
De doos, Mr Ahmed?
Ja. Een prachtige doos, Voorman Mustafa.
Dat is een uniek stuk, Mr Ahmed.
Is het een spel, Mr Ahmed?
Ja, senet. Het lijkt op schaken.
Deze mensen waren zo cool om te schaken.
Kijk wat erin zit.
Dit is bot.
Het had vast een functie in het spel.
We kunnen ze zo opstellen en spelen, jij en ik, Mr Ahmed.
Dit is iets om te spelen, zoals schaken in ons leven vandaag.
In de oudheid heet het senet.
Ik weet niet precies hoe ze kunnen spelen.
Ik begrijp het niet, want hier hebben we zo'n 20 plaatsen.
En die heeft er 30. Ik ken de functie niet, hoe je kan spelen.
…14, 15, 17, 19.
Dit zijn botten.
Ze lijken op wervels.
Waar komen de botten?
Ik weet het niet. -Niemand weet hoe je ze moet opstellen.
Leg ze allemaal naast elkaar.
SENETSPEL VAN KLEI & BOTTEN CIRCA 600 V.CHR.
Mr Sabry.
Hoe gaat het, Osama?
Voorman, er is een gat in de rotswand.
Mr Sabry.
Heb je een zaklamp?
Mahdi, pak een zaklamp.
Sneller, Mahdi.
Er is een schedel.
Dat zijn twee, drie schedels.
Het ziet eruit als een stapel graven daarbinnen.
Kijk eens, baas.
Kijk, hier is iets moois.
Waar?
Daar. Zie je?
Daar is het.
Ziet eruit als een holte van ongeveer drie meter.
Ik denk…
…dat dit gat stamt uit ongeveer de 13e en 12e eeuw voor Christus.
We maken dit nu schoon om te zien waar de ingang van dit gat is.
Het moet in dit gebied zijn.
Haal alles naar beneden.
Geef me je hand, Osama.
Heel mooi, dr Mohammad.
Maak een pad vrij.
Het is een grafkamer.
We ontdekken er wat houten doodskisten in…
…en wat botten.
Ik denk dat er nog een ingang is, dr Mohammad.
En daarnaast vinden we nog een gat.
Er is hier 'n grote holte.
Dr Mostafa komt en we vinden de doodskist, houten doodskist.
Kom op. Eén, twee, drie.
Hef op, Hamada.
De kleuren zijn prachtig.
Verzamel je krachten. Zet je schouders eronder.
Verplaats het direct. Kom op, tillen. Tillen, jongen, tillen.
Rustig.
Blijf bij ze, Ashraf.
Dit is alles. Voor mij en voor heel Saqqara is het uniek.
Sommige missies werken één of twee of drie maanden en vinden niets.
En hier, zoals je vandaag ziet, vonden we elke 30 seconden iets nieuws.
Dus in dit ene jaar, één heel jaar van april tot april…
…hebben we drie volledige opslagruimten, vol meesterwerken…
…en die in het lab bij dr Ashraf…
…zal ook veel dozen vol meesterwerken hebben.
Al deze dingen zien hier gevonden in Saqqara, op onze site.
UITGESNEDEN HOUTEN DOODSKIST CIRCA 1295 - 1186 V.CHR.
Schacht 3 heeft nu een diepte bereikt van twee meter
Dr Mohammad? -Ja?
Er zijn hier botten.
Wat is dat? -Een schedel.
Is het een schedel op zichzelf? Geen deel van een graf of zo?
Oké, kijk, Osama. Pak dat.
Pas op, Osama.
Daar is een hoofd…
Een schedel? -Een schedel, ja.
Alle botten liggen gestapeld in deze hoek.
Ik denk dat het meer dan één persoon is.
Deze schacht is vreemd voor ons.
We vonden geen grafkamer in deze schacht.
Het is maar twee meter en stop.
Maar we vinden de resten van twee skeletten.
Het lijkt te staan, want de botten gaan van boven naar beneden.
Er zijn dingen die omgedraaid zijn maar ze zijn ook klein.
Waarom zijn deze mensen zo begraven?
Waarom maakten ze geen doodskist voor hen?
Ik denk dat ze snel begraven zijn in deze schacht.
Het is hierin gepropt.
Misschien is er iets gebeurd met de familie van Wahtye.
Dus op de glabella…
…is het glad, het is niet zo…
…opvallend, dus ze is een vrouw.
Hoogstwaarschijnlijk een aardige dame.
Maar we weten niet hoe oud ze is.
De middelste schacht was een andere zak met volledig vernielde botten…
…volledig bedekt met modder.
Het is heel fragiel.
Deze onderkaak wordt naar voren geduwd.
Ik denk door het effect van de modder.
Toch moeten we de tanden schoonmaken om haar leeftijd te zien.
Ik vond de schedel van een oude vrouw…
…meer dan 55.
Dus ik probeer iets te zien over hoe deze vrouw is gestorven.
De oude vrouw had een zwelling…
…hier in de onderkaak, in de binnenkant van de onderkaak.
Het bot was van binnenuit gezwollen met een cystische zwelling.
Ik denk dat ik de meeste modder heb verwijderd.
We hebben geluk dat we het vonden, want het bot was in een vreselijke toestand.
Het is er niet.
Dit is iemand anders.
Ze zijn niet één.
Jong, heel jong.
Klein persoon.
Nee, dit is de rechter slaap.
Ik denk dat we er drie hebben.
En dit is een onderkaak van…
…een volwassen vrouw, denk ik. Dit gat heeft twee vrouwen en een kind.
Oude vrouw, jongere vrouw en een kind, denk ik.
Dus in schacht drie?
Twee vrouwen. -Twee vrouwen.
Hoe oud ongeveer?
Eén is meer dan 50.
Waarschijnlijk z'n moeder.
En de andere, je kan zeggen dat ze in de dertig was door de tanden.
Misschien is het de vrouw.
Oké, doctor.
Nog iets bij hen?
Ja, de botten van een kind.
De leeftijd is niet zo duidelijk.
Botten van kind, leeftijd onbekend.
Echt, een vierde kind?
Misschien wel.
Ahmed, we hebben vier kinderen.
Zijn er vier op de muren? -Ja, er zijn er vier.
Drie jongens en een meisje.
De drie jongens zaten misschien in die schacht…
…en hier de twee dames met het meisje.
Dus ze hebben de vrouwen samen begraven? Het meisje met de moeder en de vrouw.
Het is een goede theorie.
Dit is zijn familie die naast elkaar ligt.
Gezien hun leeftijd en de situatie van de botten…
…moeten we sterke vermoedens hebben…
…dat de dood van al deze mensen op de een of andere manier verband hield.
Wahtyes leven was heel ingewikkeld.
Wat is er gebeurd met zijn familie?
Op hetzelfde moment gestorven? Of één voor één?
Waarom zijn ze zo vroeg gestorven?
Ik kan het me niet inbeelden.
Ik heb geluk. Ik heb drie dochters en één zoon.
Rawda, de kleinste.
Vier jaar. Ik hou zo veel van haar.
Ik denk dat als ik m'n zoon of dochters verloor…
Ik plaats mezelf in zijn positie…
Niet te geloven.
Het is heel triest.
De hele familie verliezen? Het is vreselijk.
TWEE WEKEN VOOR RAMADAN
Ik denk dat er een tragedie is in het laatste deel van Wahtyes leven.
Maar hoe? We weten het op dit moment niet.
Dus we hebben nog een raadsel.
We moeten Wahtye vinden om het te ontrafelen.
En er is nog maar één plek om te zoeken.
SCHACHT 1 - SCHACHT 2 - SCHACHT 3
SCHACHT 4
Geef alles wat je hebt.
Ja, doctor. -Waar je ook in gaat, je vervloekt het.
Je moet 's morgens de Koran lezen.
Deed ik, doctor.
We zien wel. Ghareeb, ik vind je leuk, maar je vervloekt alles voor ons.
Nee, doctor. Ik weet niet wat ik moet zeggen.
Als je meer voor je mannen had gezorgd… -Meer voor hen gezorgd dan dit?
Moet ik chocolade kopen?
God zal met je afrekenen, Mustafa.
Kijk, Mr Sabry, de kalksteen is geweldig.
Deze breuk is oud. Gebroken van lang geleden. Zie je?
Het bovendeel van een mooi stenen beeld. -Ja, heel mooi.
En de pruik is geweldig.
De details zijn geweldig.
Mr Ahmed. -Hé, baas.
Wat is deze schoonheid? -Ik heb je meteen geroepen.
Weet je de reliëfs die we een paar dagen geleden vonden?
Die van koning Ramses II? -Dit is toch allemaal geen toeval?
Ja. Ze komen uit een kapel boven, denk ik.
We vonden drie dagen geleden mooie reliëfs uit dezelfde…
…uit de Ramessidentijd, met de cartouche van koning Ramses II.
Het was erg duidelijk.
En vandaag hebben we deze, ook in de stijl van de Ramessiden.
Dat is veel meer dan 3300 jaar oud.
Het graf van deze man moet hier dichtbij zijn.
Misschien is het ons deel van de heuvel hier, bij de muur daar.
Het is zo gebroken.
Ik vraag me af, Ahmed. Weet je nog die twee stukken standbeeld die we vonden?
In het eerste seizoen? -Deel in het eerste en deel in het tweede.
Denk je dat dit bij hen kan passen?
Ja, baas, ik hoop het.
Vrede zij met u.
Kijk, dr Medhat. Herinner je je het beeld van vorig seizoen?
Het beeld dat in meerdere delen was? -In twee delen…
We hebben ze in elkaar gezet. -Echt?
Waar is het? -Kom kijken.
Deze kant op. God zegene je. Kunnen we dat stuk controleren?
Breng het maar, Mr Ahmed.
Dit is het deel dat we in mei vonden bovenaan de site.
En deze vonden we in oktober aan de onderkant van een schacht.
Geef het aan dr Ashraf. Kijk. Achteruit.
Ga naar beneden. Een momentje.
Nee, terug een stukje naar boven.
Wacht. -Laat los.
Laat los. -Nee, wacht.
Het staat op zichzelf…
Ondersteun het nu.
Perfect.
Goed.
Zodra ik het zag, wist ik dat het zou passen.
Het is prachtig. Heel mooi.
Gelukkig werken onze hersenen nog goed.
Niemand kan zich voorstellen dat dit beeld…
…drie stukken, een compleet beeld werd.
Dus we weten zeker dat er iets verborgen is onder het zand.
We moeten de tombe zoeken van de eigenaar van het beeld.
We kunnen 't vast vinden, inshallah, dit seizoen.
KALKSTENEN BEELD VAN EEN RAMMESIDE EDELMAN CIRCA 1279 - 1213 V.CHR.
SCHACHT 1 - SCHACHT 2 SCHACHT 3 - SCHACHT 4
Wat heb je daar? Verplaats het puin naar het zuiden. Voorzichtig.
Rustig. -Wacht even.
Mr Hamada komt nu naar beneden.
Als we naar de bodem van een schacht gaan…
…vooral de schachten in Wahtyes tombe, weten we dat de steen zwak is.
Maar voor mij is dit de deur naar het paradijs.
Ik wil hem zien. Ik wil dichter bij hem komen.
Ik zie een opening naar het westen voor me.
De breedte van de opening is gelijk aan die van de schacht.
Ongeveer een meter? -Hetzelfde, ja.
Nu is de ingang breder, toch?
Ja.
Kan je nu beter zien? -Ja.
Wat zie je daarbinnen?
Momentje.
Ik wil zeker zijn voor ik te opgewonden word.
Wat? -Geef me een momentje.
Het is Wahtye, manager. Wahtye. We hebben hem gevonden.
Godzijdank. Wat heb je daar beneden? Vertel.
Een houten kist. -Eindelijk hebben we Wahtye gevonden.
Geweldig.
Godzijdank.
Gefeliciteerd, baas. Duizend maal gefeliciteerd, Hamada.
Dit is de eerste keer dat hij licht ziet.
Je hebt geluk, Mr Hamada.
Heel veel geluk.
Je bent de eerste die het graf ziet vanuit de kamer.
De eerste die Wahtye ziet.
Dr Mohammad.
Ja, baas?
Het skelet van Wahtye is hier.
Geweldig.
Ik heb wat vrijgemaakt en vond de schedel. -Godzijdank.
Mr Hamada?
Zijn alle botten daar?
Ja, allemaal.
God zij geprezen.
Het is zo vreemd dat in alle overdaad van deze tombe…
…nu de schachten zijn vrijgemaakt…
…er maar twee grafkamers zijn.
En deze hoofdschacht heeft…
…een simpele houten doodskist.
Het verhaal van deze man heeft nog meer raadsels.
Ik denk dat elke vader die zijn kinderen verliest…
…vanbinnen een litteken overhoudt.
Maar we voelden dat zijn standbeelden een gevoel van opgewektheid uitbeelden.
Dus misschien was de tombe al af voor z'n kinderen stierven.
Want de enige plek waar ik echt verdriet voelde…
…was in zijn grafkamer.
Er waren geen tekenen van luxe of genot.
De kist was van gewoon hout…
…en hij was niet eens zo goed gemummificeerd.
Misschien bracht de schok van de dood van zijn kinderen hem hiertoe.
Manager. -Ja, baas.
Wahtyes gezicht.
Ja? -Het is hier voor me.
Wahtye is eindelijk verschenen. -Geweldig.
Het is in erg goede staat, godzijdank. -Godzijdank.
We dachten dat alles duidelijk zou worden als we de grafkamer vonden.
Maar er is meer te ontdekken.
We moeten nog weten hoe hij stierf…
…maar het is iets heel moois, wat je hart vervult met vreugde…
…om Wahtyes gezicht te onthullen.
Opgelucht ademhalen…
…en zeggen dat we Wahtye hebben bereikt.
Hier is de tombe en daar is de eigenaar.
Nu is het plaatje compleet.
Is hij veilig aangekomen?
Hij is er. -Godzijdank.
Het skelet is beter bewaard dan het andere.
En hoewel hij een man is, maar nog steeds vrouwelijke kenmerken heeft in de schedel.
Hij lijkt een heel delicate man te zijn.
Hij is ongeveer 35 jaar oud.
Ik denk dat dit Wahtye was.
Eindelijk ontmoette ik hem.
Hij heeft niet zo'n sterke of ruwe spierhechting…
…wat erop kan wijzen dat hij een goede man met een goede baan was.
Misschien omdat hij een meester is.
Hij was de meester van al deze dingen.
De schedel van Wahtye vertoonde verdikking van het bot.
We kunnen hem hier leggen.
En deze kunnen ons een idee geven dat er iets in deze botten gebeurde.
Het is interessant om dicht bij ze te zijn…
…en ze te voelen alsof ik zijn pijn en zijn lijden voel.
Dat probeer ik.
Het is niet makkelijk, maar dat probeer ik te voelen.
Oké.
De vorm van de botten van zijn onderste ledematen is…
…niet zo gezond, omdat de knie naar binnen is gekromd.
Dit moet zo zijn, en dit zo.
Ik denk dat die hoek naar buiten gedraaid moet zijn…
…maar bij deze man, in plaats van zo te zijn…
…nee, hij heeft het zo.
Alsof hij zo liep.
Ik denk dat hij verzwakt was.
Deze botten waren niet gezond.
Misschien leed hij veel pijn.
Ze wilden graag bloed…
…en daarom zijn de botten gezwollen.
Dat kan ons vertellen dat deze persoon een soort bloedarmoede kan hebben.
En dezelfde zwelling werd gevonden bij de moeder.
Er zijn aangeboren oorzaken van bloedarmoede.
Maar dit is, denk ik, een ver idee, want ze stierven op andere leeftijden.
Het komt dus niet zo vaak voor…
…maar door de hele situatie zo te plaatsen…
…kunnen we denken aan een ziekte…
…of een epidemie.
Hoogstwaarschijnlijk malaria.
Dat kan gevolgen hebben voor deze hele familie.
Als dat waar is, zou dat de geschiedenis van het oude Egypte veranderen.
Allah zij dank.
Dank zij aan Allah alleen…
Gods genade is voor de barmhartigen.
Wees genadig voor hen die op aarde leven.
Het is zo'n zeldzaam voorbeeld…
…om te ontdekken dat alle mensen die op de muur in de tombe staan…
…begraven liggen in de schachten in de tombe.
En dit wereldse leven is slechts spel en dwaasheid…
We danken onze God voor dit volledige verhaal…
…over deze familie.
Wahtye is tevreden over ons…
…en wij zijn dat over Wahtye.
Het is communicatie. Samenwerking.
We hebben Wahtye beroemd gemaakt na 4500 jaar.
Dus als Wahtye nu komt…
…bedankt hij ons voor wat we voor hem deden.
Maar we danken Wahtye want zonder Wahtye…
…zou ons werk snel vergeten worden.
We hebben het verkeerde beeld.
Dit zijn hun dromen. Dit is niet de realiteit.
We dachten dat ze hun foto's op de muren plaatsten.
Nee, dat geloof hebben ze niet.
Ze zijn niet als wij.
We zetten onze foto's zomaar op Facebook. Nee, dit is niet hun Facebook.
Dit zijn hun dromen.
Ze geloven in het andere leven, veel meer dan in hun eerste leven.
Daarom maakten ze de dromen van het andere leven op de muren…
…en dit is hun eerste leven.
Daarom krijg je veel fouten over geschiedenis.
De grote tempels zien, de grote beelden…
…je denkt dat alles in de geschiedenis perfect was.
En als je de mensen ziet, ontdek je dat ze zoals wij zijn.
Precies zoals wij.
Dit is het echte verhaal.
EEN WEEK VOOR RAMADAN
Nadat we de tombe van Wahtye afwerkten…
…was het hele team erg optimistisch dat we iets kunnen vinden…
…zodat we volgend seizoen terugkomen.
Maar het hoofd van de missie kwam op bezoek…
…en hij gaf ons erg slecht nieuws.
We moeten dit seizoen al na twee dagen afwerken.
Het budget van de regering is op.
We moeten ons werk afmaken.
Alles verwijderen…
…want we moeten na twee dagen vertrekken.
Meestal in de laatste week van het werk…
…probeer je de site te beveiligen en te bewaren.
Ghareeb, help hem.
Soms heb je een verrassing.
De rotswand ziet er goed uit.
Want als je een plaats schoonmaakt…
Pak snel een houweel, schiet op.
…ontdek je soms iets belangrijks.
Waar zijn de lege emmers?
Kom op. Pak die bij je voeten.
Kom hierheen, doctor.
'To-Bi-Mis…'
'Ben To-Bi-Mis.'
Kijk, 'Rechter', 'de Grote Rechter.'
De necropolis van Bubasteion, moet ik zeggen…
…is een erg vreemde plek.
Het geeft ons altijd wat we niet verwachten…
…en dat is iets prachtigs.
In de loop van één seizoen vond het Egyptische team bij de Bubasteion…
…meer dan 3100 unieke artefacten.
Als Amira's theorie over de dood van Wahtyes familie bewezen kan worden…
…is het het eerste gedocumenteerde geval van malaria in de geschiedenis.
Met meer dan 1000 jaar verschil.
De leeuwenwelp die Hamada en Ghareeb vonden, is ondertussen bevestigd…
…als de eerste gemummificeerde leeuw ooit ontdekt.
Ondertiteld door: Mieke Vanhengel