Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
TO PRAWDZIWA HISTORIA O FAŁSZERSTWACH DZIEŁ SZTUKI.
NIE ZMIENIONO NAZWISK, BY CHRONIĆ LUDZI NIEWINNYCH,
BO NIEKTÓRZY Z NICH NIE SĄ ZUPEŁNIE NIEWINNI.
Nikt nie chce dać się oszukać.
Ludzie dają się oszukać fałszerzom
częściej, niż się wydaje.
Dyrektora Metropolitarnego Muzeum Sztuki
zapytano kiedyś:
„Ile falsyfikatów wisi na tych ścianach?”.
Odpowiedział: „Nie mam pojęcia”.
To żenujące.
Gorzej…
Myślę, że nie chcą się przyznać…
do tego,
że ich oszukano.
Myślę, że łatwo zobaczyć...
jak bardzo
dałam się wplątać
z powodu fascynacji sztuką.
Są pewni, że wiedziała, iż uczestniczy w przestępstwie.
Są o tym przekonani.
Albo brała w tym udział,
albo była jedną z najgłupszych osób, jakie pracowały w galerii sztuki.
Nie sprzedawałam podróbek świadomie.
Byłam przekonana, że są autentyczne.
Prawdziwe i wiarygodne.
Byłam tego pewna.
Sprawa miała gwałtowny początek.
Zaczęło się od wieści o zamknięciu Galerii Knoedler.
To było szokujące, bo ta galeria należała
do starej gwardii świata sztuki.
Nikt nie znał szczegółów, aż…
zaczęto ujawniać informacje o skandalu z fałszerstwami.
Przekręt na kwotę 80 milionów dolarów, który wstrząsnął światem sztuki
i sprawił, że kolekcjonerzy weryfikują swoje nabytki.
To największe fałszerstwo dzieł sztuki kiedykolwiek ujawnione
w historii Stanów Zjednoczonych.
Oskarżony stworzył obrazy przypominające dzieła
wiodących amerykańskich artystów.
To oszust, który działał prawie 20 lat.
To był ktoś, kto miał czelność kopiować
Jacksona Pollocka, Motherwella,
największych malarzy XX wieku.
Kolekcjonerzy kupowali dzieła
za miliony dolarów…
Mam szansę kupić obraz Rothko?
- ...ale były bezwartościowe. - Brali je za arcydzieła.
Zanim poznali prawdę,
ludzie myśleli, że to dzieła sztuki i je wystawiali.
I jedna z najważniejszych galerii
tego kraju była w centrum afery.
Galeria Knoedler należała do najbardziej szacownych w Nowym Jorku,
po części ze względu na swoją długowieczność.
Przeżyli wojnę secesyjną, dwie wojny światowe, cały XX wiek.
Handlowali dziełami dawnych mistrzów, które sprzedawali takim bogaczom,
jak J. P. Morgan czy Henry Clay Frick,
a także Metropolitarnemu Muzeum Sztuki i Luwrowi.
Na początku lat 70.
Armand Hammer, jeden z wielkich przemysłowców
i filantropów żyjących w Ameryce w XX wieku,
zainteresował się Galerią Knoedler.
Jego wnuk, Michael Hammer,
przejął galerię na własność około roku 2001.
Michael Hammer przejął kontrolę nad galerią,
którą zarządzała Ann Freedman.
Dla Galerii Knoedler pracowałam...
przez niemal 32 lata.
Ann była znana jako osoba, która umiała świetnie sprzedawać sztukę
i miała dobre relacje z kolekcjonerami.
Miałam świadomość tradycji. Pracowałam dla Galerii Knoedler.
Ta galeria była wręcz instytucją.
Ta galeria nadążała za czasami i trendami.
Jak na ironię, jedyną epoką, którą przegapili,
był ekspresjonizm abstrakcyjny wczesnych lat 50.,
i to właśnie dzieła tego okresu sprowadziły koniec galerii.
Władze mówią, że za oszustwo odpowiada ta mieszkanka Nowego Jorku,
Glafira Rosales,
rzekoma marszand.
Glafira Rosales w Galerii Knoedler pojawiła się znikąd,
z dziełami sztuki w bagażniku.
Jasne, masz ogromną
kolekcję nieznanych dotąd obrazów, wartą wiele milionów dolarów.
I wszystkie pochodzą od tej samej, tajemniczej Glafiry Rosales.
To miało katastroficzny skutek.
To niespotykane, by taka liczba falsyfikatów
przeszła przez Galerię Knoedler i dało się nabrać tylu ludzi.
POCZĄTEK PRZEKRĘTU
NOWY JORK, ROK 1995
Zaczęło się...
jeśli dobrze pamiętam, w 1995 roku.
Jimmy Andrade,
to był nasz facet od wszystkiego,
który zajmował się wieloma różnymi sprawami,
zaufany, bardzo zaufany,
powiedział mi, że ma przyjaciółkę,
wyjątkową przyjaciółkę, która chce mi pokazać obraz Rothko.
Pewnego dnia przyszła Glafira Rosales.
Chyba nie znałam jej nazwiska,
ale to nie miało znaczenia.
Była uprzejma,
dobrze ubrana,
bardzo subtelna.
Nie było powodu, by ufać Glafirze Rosales.
Nikt nie wiedział, kim jest. Nie miała znanego rodowodu.
Była mieszkanką Long Island, która przyszła sobie do galerii.
Rosales była do tej roli idealna.
Udzielała właściwej ilości informacji, ani za dużo, ani za mało.
To wystarczyło, by zainteresować Ann i zadzierzgnąć więź.
Dzieło Rothko miała na papierze,
owinięte w…
Umieszczone między kartonami.
Zapytałam, czy możemy je obejrzeć.
Jimmy je rozpakował. Było, jak należy.
Dzieło wydało mi się przepiękne.
Wprost przepięknie.
Jeśli w ogóle można zakochać się w rzeczy, to ja zakochuję się w obrazie.
Wiem, że to nie człowiek, więc
to uczucie ma granice, ale ja naprawdę ekscytuję się
tymi dziełami sztuki.
Z tyłu widniał podpis i data. Wyglądał bardzo dobrze.
W takiej sytuacji miałam zwyczaj
zadać pytania o to,
skąd pochodzi obraz, kto jest jego właścicielem.
Powiedziała jasno, że właściciel chce zachować anonimowość
i nie można ujawnić jego nazwiska.
Powoli zaczęły się pojawiać szczegóły historii.
W jej pierwszej wersji, „Pan X”...
potem to zmieniono, ale w pierwszej wersji była mowa o „Panu X”.
Pochodził z zamożnej rodziny. Przybyli z Europy.
Po wojnie osiedlili się w Meksyku. Nie było w tym nic niezwykłego.
Przyjechał z żoną do Nowego Jorku.
Kupili obrazy od gościa o nazwisku Alfonso Ossorio.
Alfonso Ossorio mieszkał na Long Island.
Był kimś w rodzaju mecenasa Jacksona Pollocka.
Podobno zapoznawał anonimowego kolekcjonera z artystami.
Zakupili wiele dzieł, nie tylko to, ale też inne.
Choć Meksykanin nie lubił sztuki abstrakcyjnej,
zabrał wszystkie obrazy do Meksyku.
Jak to zrobił, pociągiem towarowym?
Zabrał obrazy do Meksyku i umieścił je w piwnicy, hermetycznie zamknięte.
Przekazał obrazy synowi,
„Panu X Juniorowi”.
Jego syn chce je sprzedać
za niskie ceny, bo nie zależy mu na pieniądzach.
Bogatym nie zależy na forsie?
Z doświadczenia wiem, że bogatym zależy na forsie bardziej niż biednym.
To jedna z tych historii, w których kilka szczegółów
jest prawdziwych lub kusząco wiarygodnych,
a ktoś, kto jest dostatecznie naiwny, łyknie całe kłamstwo.
Chyba tak zawsze jest z przekrętami,
że zawierają na tyle prawdy, by dać się nabrać?
Pomyślałam, że to niezwykłe odkrycie.
Zaczynamy od 33, 34, 35 milionów dolarów.
36 milionów. 36, pan Stefan...
48, Charlie 48.
Około roku 2000 świat oszalał na punkcie sztuki abstrakcyjnej.
Za 57 milionów dolarów. Elizabeth daje 57.
NUMER PARTII 58 MILIONÓW $
Wcześniej to był dość dochodowy rynek, ale wtedy stał się szalenie dochodowy.
Obrazy sprzedawały się za dziesięć razy więcej niż wcześniej.
Artyści ekspresjonizmu abstrakcyjnego byli pierwszą grupą amerykańskich artystów,
którzy zdobyli międzynarodową reputację.
W skład grupy wchodzili Jackson Pollock, Mark Rothko,
Barnett Newman, Lee Krasner, Robert Motherwell
i Willem de Kooning.
Nie spodziewali się, że znajdą odbiorców swoich dzieł, kolekcjonerów.
A zatem 65 milionów dolarów?
Dziękuję!
Ze względu na ceny dzieł artystów nurtu ekspresjonizmu abstrakcyjnego,
fałszowanie ich obrazów stało się bardzo kuszące.
Powiedziano mi, że obrazy nabyto
na przełomie lat 50. i 60. za bardzo małe pieniądze.
To brzmiało wiarygodnie.
Artyści umierali z głodu.
Nie tylko chcieli sprzedawać.
Musieli to robić.
Pollock był zmuszony oddawać obrazy
w ramach zapłaty w sklepie spożywczym lub alkoholowym.
Więc fakt, że w tamtym czasie ktoś mógł
tanio zdobyć dzieła, nie zaskakiwał.
I należy pamiętać,
że gdy niezidentyfikowany „Pan X” miał je kupować,
te dzieła nie były drogie.
Kosztowały pięć, dziesięć tysięcy dolarów.
Te obrazy nigdy nie były wystawiane,
nie miały znanej proweniencji ani przekonującej dokumentacji.
Kluczem jest tu proweniencja.
Trzeba wiedzieć, skąd pochodzi obraz.
Proweniencja. Prosta definicja brzmi „historia własności”.
A zatem możliwość prześledzenia historii dzieła od obecnego właściciela
aż do pracowni artysty.
Powinny istnieć przynajmniej dokumenty ukazujące,
kiedy powstało dzieło i do kogo trafiło.
Siostra może mieć jakieś dokumenty,
ale raczej zostały zniszczone.
Miała gotową historię. Nie mam wątpliwości.
Mętne tłumaczenia.
Źle zrobili, uznając tę proweniencję.
Wydaje mi się, że przynajmniej
jedno z tych dzieł powinno
pojawić się na tle
zdjęcia artysty wykonanego w studio.
Często można znaleźć zapis o istnieniu dzieła,
ale to nie jest dowód, bo można go sfabrykować.
Znakomici kolekcjonerzy, tacy jak Walter Chrysler,
Roy Neuberger czy Joe Hirshhorn tak kupowali.
Przychodzili do pracowni i kupowali wiele dzieł z rabatem.
I płacili gotówką.
To wydało mi się wiarygodne.
Wierzyłam w tę historię.
Był w niej element tajemnicy, ale tak jest z proweniencją.
Myślałam, że z czasem odkryję tajemnicę.
Żaden z obrazów przyniesionych przez Rosales do galerii
nie był uwzględniony w katalogach artystów.
Katalog dzieł artysty powinien zawierać kompletne zestawienie
autentycznych prac konkretnego artysty.
Wszyscy akceptują fakt, że mogą istnieć inne autentyczne dzieła,
który nie trafiły do katalogu,
bo nie były znane w trakcie publikacji,
ale katalog to rodzaj biblii.
Co należy zrobić? Trzeba pójść do ludzi, którzy stworzyli katalog,
i poprosić ich o wyrażenie opinii.
Jeśli pamięć mi służy, pierwszy raz widziałem ten obraz...
Traf chciał, że znawca Rothko, David Anfam,
właśnie wrócił z Londynu, więc pokazałam mu obraz.
Od razu się nim zachwycił.
Wiedziałam, że tak będzie. Uznał go za piękny.
I że autor to Rothko.
Patrzył na obraz okiem specjalisty.
Był znawcą twórczości Rothko.
Był słynnym badaczem ekspresjonizmu abstrakcyjnego,
wynajętym przez Galerię Narodową i rodzinę Rothko,
by zająć się katalogiem, biblią dzieł Rothko.
To dużo znaczyło. Potwierdzało moją rację.
SZTUKA OSZUSTWA
Mistrz oszustwa daje ci to, czego chcesz.
AUTORKA KSIĄŻKI MYŚL JAK OSZUST
Dobrzy oszuści to znakomici psycholodzy.
To ktoś, kto rozumie ludzkie potrzeby
i ludzkie pragnienia.
Zna mechanizm wiary i nadziei.
Rosales obracała się w środowisku, by pokazać,
że jest kimś, komu można ufać.
Kimś, kto liczy się w świecie sztuki.
Chodziła na aukcje, uroczystości otwarcia i kupowała ode mnie dzieła sztuki.
Przychodząc na uroczystości, pojawiała się publicznie.
Nie ukrywała się.
To była fascynująca gra w kotka i myszkę,
bo za każdym razem, gdy Glafira przynosiła obraz,
Ann próbowała zdobyć informacje o „Panu X”,
a Glafira odpowiadała:
„Mogę ci powiedzieć, że jest zadowolony z twoich działań”.
Pamiętajmy, że Knoedler sprzedawał około dwóch podróbek rocznie.
Gdy ludzie słyszą o ostatecznej liczbie, myślą: „O Boże!”.
Ale nikt tych dzieł nie przywiózł taczką.
Dzieła miały się pojawiać z biegiem czasu.
Planowano powolną, lecz stałą, sprzedaż.
Glafira jest drobną, raczej cichą osobą.
Nie pasuje do profilu międzynarodowego oszusta działającego w świecie sztuki.
Ale wiemy, że jej partner działa w świecie sztuki.
Czy mógłby mi się pan przedstawić, tak dla porządku?
Nazywam się José Carlos Bergantiños Díaz.
PARTNER GLAFIRY ROSALES
Kim jest Bergantiños?
Kim jest Glafira Rosales?
Ci ludzie mają podobno galerię w Nowym Jorku.
I rzekomo drugą w Sands Point.
W Hiszpanii oskarżono ich o przemyt falsyfikatów.
W 2006 r. Bergantiños stanął przed sądem,
oskarżony o sfałszowanie różnych dokumentów.
Jego osoba wzbudzała podejrzenia.
Były powody, by myśleć, że jeśli to podstęp,
a pewnie tak jest, to on jest w niego zamieszany.
Galerię prowadziła Ann Freedman.
Poznał ją pan?
Nie wiem, kim jest. Nie znam jej.
Nie znałem też asystentów. Nikogo.
Ten, kto stał za oszustwem, naprawdę się podszkolił.
Wybrano kogoś takiego jak Ann,
bo była w trudnym punkcie kariery. Potrzebowała czegoś takiego.
Właśnie na to
liczyli Glafira i Bergantiños.
Oszust nie jest dobrym mówcą.
Oszust to dobry słuchacz.
A Glafira świetnie to robiła.
Gdy pojawiały się nowe dzieła, Ann zabierała je do znawców.
Tak robią marszandzi.
Sprawdzają proweniencję.
Narodowa Galeria Sztuki opublikowała właśnie katalog dzieł
Marka Rothko na papierze.
Napisali do Ann w sprawie dwóch dzieł Rothko
i orzekli: „Oszacowaliśmy dzieła.
Zamierzamy włączyć je do wykazu dzieł w katalogu”.
Poszła do głównego konserwatora,
konserwatora prac Rothko i dostała ocenę stanu technicznego,
która zawierała pozytywne komentarze, na przykład:
„To klasyczny przykład stylu Rothko”.
To ktoś, kto konserwował setki obrazów.
Nie zauważył nic dziwnego,
gdy badał fizyczną budowę tych obrazów.
Potem pojawił się obraz Pollocka,
a na końcu siedem dzieł Richarda Diebenkorna.
To było jak odkrycie dziewiczego terenu.
W końcu zatrudniłam eksperta, E.A. Carmeana,
by prowadził dalsze badania.
Całkowicie ufałam jego opinii.
Uznał, że są autentyczne i potwierdził to na piśmie.
Tak bardzo chcieli wierzyć, że te dzieła są autentyczne,
bo tak byłoby z korzyścią dla wszystkich.
Dokonaliśmy wielkiego odkrycia.
Mamy skarbnicę wcześniej nieznanych dzieł
autorstwa najsłynniejszych artystów dwudziestego wieku.
Jeśli naprawdę chcesz, by coś było prawdą,
zrobisz wszystko, by ignorować wszelkie sygnały ostrzegawcze.
A było ich dużo.
Eksperci, do których poszła, zatwierdzili te prace
w taki czy inny sposób.
A kiedy zgromadzeni wokół niej eksperci
potwierdzili jej przekonania,
weszła w to na całego.
KOLEKCJONERZY
Sztuka to elitarny towar,
który ma nielicznych nabywców.
Chodzi o ekskluzywność. To najwięksi artyści świata.
Nie stworzyli wielu prac.
I mówimy o ludziach dysponujących dużymi kwotami,
którzy chcą kolekcjonować coś rzadkiego, czego nie może mieć nikt inny.
Kiedy połączysz te czynniki,
a ktoś właśnie dokonał znaleziska, to ogromna pokusa.
Państwo De Sole to mądrzy ludzie.
Domenico ukończył prawo na Harvardzie.
To wyrafinowany człowiek.
Mają imponującą kolekcję sztuki.
Bliski przyjaciel powiedział nam,
że będąc w Nowym Jorku,
musimy poznać jego przyjaciółkę,
najpewniej najlepszą w USA w swoim fachu. Ann Freedman.
PREZES SOTHEBY'S I TOM FORD INTERNATIONAL
Nie znałem jej. Nie wiedziałem nic o Galerii Knoedler.
Mówiliśmy o obrazie Scully'ego, który nam się podobał.
Zadzwoniliśmy do Ann, by zapytać, czy ma jego obraz.
Nie miałam wtedy żadnego obrazu Scully'ego,
ale chciałam ich poznać.
Dobra lokalizacja.
Weszliśmy po schodach i usiedliśmy w biurze.
Widać było kilka zakrytych obrazów na sztalugach.
Spytali o obrazy, które były przysłonięte białym materiałem.
Odrzekłam, że obraz Rothko.
„Uwielbiamy Rothko! Spójrzmy”.
Odsłoniła dwa dzieła sztuki, jeden wyglądał jak obraz Rothko,
a drugi jak obraz Jacksona Pollocka.
Byliśmy pod dużym wrażeniem.
To zapiera dech w piersiach.
„BEZ NAZWY, 1956”, OLEJ NA PŁÓTNIE
Takie okazje nie pojawiają się codziennie.
Oczywiście zapytaliśmy o te obrazy.
W pewnym sensie omamiono ich,
ale to byli bardzo wyrafinowani ludzie.
Wyrafinowani w biznesie, wyrafinowani w życiu zawodowym,
a jednak wszyscy ulegli
urokowi tych dzieł sztuki.
Myślę, że nastawienie państwa De Sole sprawiło, że zakochali się w obrazie,
które uznali za dzieło Rothko.
To częste nastawienie kolekcjonera,
który kupił falsyfikat.
Zakochanie się to odpowiednie określenie na proces
ignorowania i wybaczania wad,
bo ktoś, kto się zadurzył, ignoruje wszystkie wady nowego partnera.
To ma pozytywny wpływ na twoje ego.
Gdy ludzie przychodzą do twojego domu,
chcesz im to pokazać.
Jeśli właśnie takie dzieło Rothko,
jakiego chcesz, jest dostępne,
będziesz zadawać pytania czy je kupisz?
Chcę zaznaczyć, że nie mam wyszkolonego oka.
Nie jestem ekspertem.
Dzieła bardzo dobrze się prezentowały,
co potwierdził też nasz wyrafinowany doradca,
który uznał je za znakomite.
Osiem milionów dolarów to dużo pieniędzy,
ale jak na dzieło Rothko to niska cena.
Dobre dzieła Rothko z tego okresu
zwykle sprzedają się za dużo więcej.
Nie mieli wielu pytań.
Byli wprost zachwyceni obrazem.
Domenico nalegał, żeby oprócz faktury
dostarczyć mu gwarancję autentyczności.
Freedman przedstawiła wielostronicowy dokument,
w którym wymieniono listę „ekspertów”,
którzy widzieli obraz i potwierdzali jego autentyczność.
Wspomniano o mnie w kontekście obrazu De Sole
i w ten sposób wciągnięto mnie w tę historię.
Nie jestem znawcą Rothko.
Nie przypominam sobie tego obrazu.
GRATULUJEMY ZAKUPU
De Sole wiedział, że obraz nie ma proweniencji.
De Sole wiedział, że pochodzi od nieznanego właściciela.
Wszyscy o tym wiedzieli.
Obraz trafił do Muzeum Fundacji Beyelera, a więc był wystawiany,
w ramach ekspozycji „Rothko Rooms”. Uwielbiam o tym mówić.
Ernst Beyeler był jednym z najważniejszych marszandów,
który poświęcił całą wystawę dziełom Marka Rothko.
Obraz De Sole'a wisiał na oddzielnej ścianie.
Zaraz po wejściu do muzeum
rzucał się w oczy.
Ernst Beyeler żył wtedy
i nie kwestionował obrazu.
Przyjął go.
To kolejny powód, by myśleć, że to był prawdziwy klejnot.
Powinni byli siebie zapytać, dlaczego to oni go mieli.
Czemu dostali tak dobrą ofertę?
FAŁSZERZ
Wszyscy eksperci byli zgodni
na początku, że to było mało prawdopodobne,
jeśli nie niemożliwe, by jedna osoba mogła przyswoić
styl tak wielu artystów.
To było niezwykłe i zupełnie niespodziewane dla wszystkich
recenzentów dzieł.
Czas na ulubioną osobę dnia,
a więc osobę, która zwróciła naszą uwagę
i to nie z dobrych powodów.
Dzisiejszy bohater to 75-letni artysta, który sprzedawał swoje obrazy
za kilkaset dolarów, a teraz robi to za miliony.
Wiemy, że gdy Pei-Shen
mieszkał w Chinach, był wybitnym malarzem.
Po przyjeździe do Stanów nie odnosił już takich sukcesów.
Był sfrustrowany,
bo przyjechał tu z już wyrobionym nazwiskiem.
Tutaj nikt go nie zna. Jest nikim.
Kształcił się w Art Students League.
To akademia sztuk pięknych na Manhattanie,
gdzie tacy artyści, jak Alexander Calder czy Pollock
otrzymali wykształcenie.
KOLEGA Z KLASY PEI-SHENA
Facet był ewidentnie genialny
i studiował techniki
ośmiu malarzy ekspresjonizmu abstrakcyjnego.
Naprawdę dobrze je zgłębił.
Od przynajmniej tysiąca lat Chińczycy mają tradycję
kopiowania, niezwykle skrupulatnego kopiowania,
jako wyrazu największego hołdu
artyście i możliwości testowania własnych umiejętności.
Tradycja sięga wieków, a nawet tysiącleci.
Oryginalność nie była cnotą.
Nic, co pochodziłoby z serca. Tylko kopiowanie techniki innych.
Kopiują nie tylko obrazy, ale też iPhone'y
i wiele innych technologii.
Ciekawe, co myśli ten chiński artysta, który produkuje te dzieła,
których nikt nie odróżnia od prawdziwych arcydzieł.
Jest dobry. Ma talent.
Ale nie takiego kalibru jak Picasso czy Matisse.
Obraz Rothko to kiepska kopia.
Wręcz genialne podróbki.
Glafira i Bergantiños przeprowadzali rozmowy,
szukając ludzi mogących się tego podjąć,
i wybrali Pei-Shena, bo był wśród nich najlepszy
i mógł kopiować wielu artystów.
Obrazy stworzone przez Pei-Shena były świeże, zupełnie nowe,
nie pochodziły z lat 50. i 60.
A więc Pei-Shen tworzy obraz, który wędruje do Bergantiñosa,
który zmienia dzieło, by wyglądało na stare.
Powierzchnia jest popękana, pokryta kurzem.
Rama musi być odpowiednio stara.
I tak samo płótno.
Bergantiños zdobywał surowe materiały,
stare płótno, odpowiednią ramę.
Działali ręka w rękę.
Potrzebny był kunszt Pei-Shena, a potem Bergantiños nadawał
obrazowi ostatni szlif, by wyglądał staro i autentycznie.
Jeśli zajrzysz na moje konto, zobaczysz, że nie mam dochodu.
Nadal jestem biedny. Myślisz, że mam z tym coś wspólnego?
Na początku płacono mu mało.
Pewnego dnia pojawił się na wystawie Armory Art Fair.
Zobaczył swoje prace na stoisku Galerii Knoedler.
To wtedy wrócił do Rosales i powiedział:
„Masz mi płacić więcej”.
Carlos, jak poznałeś Pei-Shen Qiana?
Kupiłem od niego obrazy,
jak od innych artystów.
I potem, jak pracował na ulicy
i malował, czasem potrzebował pieniędzy.
Kupiłem obrazy od niego i sprzedawałem jak wszyscy inni.
Z pewnością to Rosales była osobą, która z pomocą
partnera stworzyła historię wokół dzieł.
Wszystko było dobrze przemyślane.
Trzeba pamiętać, że Glafira Rosales
wcześniej sama próbowała sprzedać te obrazy.
Nawet gdyby miała dostęp do kolekcjonerów i galerii,
którym sprzedawała Ann Freedman, wyśmialiby ją.
Trzeba to osadzić w kontekście.
Gdy w Muzeum Sztuki Nowoczesnej i Muzeum Metropolitarnym
zobaczysz obraz, nawet ekspert nie pomyśli,
że coś jest z nim nie tak.
Polegasz na muzeum i całej infrastrukturze,
która weryfikuje obraz.
Galeria Knoedler miała znakomitą reputację,
więc ludzie raczej nie mieli podejrzeń.
Coraz więcej osób polubiło te dzieła.
A więc ich chciało.
Widać było, jak w ich oczach pojawia się błysk.
Widać było, jak silnie pożądano tych obrazów.
OBRAZY KUPIONE PRZEZ GALERIĘ KNOEDLER
ODSPRZEDANO KOLEKCJONEROM, MUZEOM I GALERIOM.
PONAD 60 FAŁSZYWYCH OBRAZÓW
SPRZEDANO ZA CAŁKOWITĄ KWOTĘ 80 MILIONÓW DOLARÓW
Na wtórnym rynku sztuki,
gdzie kupujesz dzieło od jednej strony,
by odsprzedać drugiej,
transakcje obejmują zwykle 100-procentową marżę.
Ale te marże były na poziomie od 200% do 800%.
To się zdarza raz na dziesięć lat.
Każdy handlarz działający na rynku wtórnym wiedziałby,
że jeśli ciągle osiągają taką marżę,
to jest powód do niepokoju.
Nie tylko ja wierzyłam w te dzieła sztuki.
Nie stałam w opozycji do reszty.
Wszyscy chcieli je przyjąć.
Cały świat sztuki.
Dzieł nie ukrywano.
Nie pomijano ich.
Wystawiano je na całym świecie.
I je publikowano.
TASCHEN SZEŚCIOKROTNIE WYDAŁ PODRÓBKĘ OBRAZU ROTHKO
Chciała…
Bardzo chciała, żeby te dzieła były prawdziwe,
bo gdyby tak było, zostałaby wiodącą postacią
środowiska marszandów.
Byłaby na szczycie.
Pozwoliła, by to sprowadziło jej upadek.
ZA DOBRE, ŻEBY MOGŁO BYĆ PRAWDZIWE
KOLEKCJONER
Jack Levy przyszedł do galerii
i chciał kupić obraz Pollocka.
Powiedział, że kupi ten obraz,
ale chce, żeby poddać go analizie fundacji IFAR.
CZASOPISMO „IFAR”
Międzynarodowa Fundacja Badań nad Sztuką (IFAR) zajmuje się
skomplikowaną kwestią autentyczności dzieł sztuki.
Jesteśmy jedną z niewielu takich instytucji.
Pan Levy wynegocjował, że jeśli nie uznamy obrazu za dzieło Pollocka,
dostanie zwrot pieniędzy.
Cała kwestia autentyczności budzi obecnie niepokój w świecie sztuki.
Rzeczą, która działa na korzyść fałszerzy,
jest fakt, że negatywne opinie,
brak pewności, zwykle nie są wyrażane.
Niektórzy eksperci, którzy skrytykowali obrazy,
zostali pozwani.
Potwierdzenie autentyczności jest zwykle trójpoziomowe.
Obejmuje badania naukowe, w tym sprawdzanie proweniencji,
a także zebranie znawców, by przyjrzeli się dziełu.
Ekspertów, którzy znają się na artyście,
by sprawdzić, czy obraz zgadza się z jego stylem.
Przeprowadza się też badanie właściwości materiału.
Mimo pozytywnych opinii na temat dzieła,
które powierzchownie wyglądało dobrze,
mieliśmy zbyt wiele negatywnych opinii.
Jeśli chodzi o materiał, zauważyliśmy, że na starym płótnie była nowa farba.
Obraz porównaliśmy do obrazu Pollocka z tego samego roku
i okazało się, że płyta zupełnie inaczej się zestarzała.
To było bardzo podejrzane.
Jeśli chodzi o styl, zastrzeżenia wzbudzał sposób nakładania farby,
zielono-brązowe pociągnięcia pędzlem.
Nawet ludzie, którym podobał się obraz,
to kwestionowali.
Jeśli chodzi o proweniencję, załączyliśmy 16 stron dokumentów
udowadniających, że jest ona nie do przyjęcia.
Pollock to bardzo dobrze udokumentowany artysta.
Przecież on był sławny już za życia!
Brakowało dokumentacji
dotyczącej obrazu u szczytu kariery Pollocka.
Wtedy, gdy magazyn „Life” pytał, czy
jest najsłynniejszym artystą w USA.
To było naprawdę zadziwiające.
Z powodu tych wszystkich informacji musieliśmy napisać w raporcie,
że nie możemy zaakceptować obrazu jako dzieła Pollocka.
Opinia była niejednoznaczna.
Co w środowisku artystycznym należy rozumieć: „To podróbka”.
Ale nie powiedzieliśmy tego tak jasno. Powtórzyliśmy to kilka razy.
Prawda jest taka, że ukryli raport i nigdy o nim nie mówili.
Latami nas oczerniali.
Później galeria powiedziała, że nie wyraziliśmy swojej opinii.
Czułam, że nie chce słuchać wszystkiego,
co chcę jej powiedzieć.
Jasno wyraziliśmy opinię:
„Nie możemy uznać obrazu za dzieło Pollocka”.
Wtedy Jack Levy wrócił do Ann Freedman i galerii i powiedział:
„Chcę odzyskać pieniądze. Taka była umowa. Wisicie mi dwa miliony dolarów”.
Pamiętam, że powiedziałam: „Jack, jeśli coś jest nie tak,
odkręcimy to”.
To samo powiedziałabym każdemu.
Galeria Knoedler zwróciła 100% ceny.
Należało oczekiwać, że Ann Freedman i galeria
przeprowadzą z tego powodu poważne śledztwo.
Ale Galeria Knoedler znowu wystawiła go na sprzedaż.
Cena wzrosła z dwóch do 11 milionów.
Z biegiem czasu
wzrosło zainteresowanie obrazami Pollocka,
więc można było zażądać więcej.
Obraz się sprzedał?
Nie.
Od razu poszłam do Glafiry, żeby dać jej znać
o podejrzeniach co do dzieł,
ale udzieliła mi tylko trochę nowych informacji.
Dowiedziałam się, że w ciągu trzech tygodni
dzieło uzyskało nową proweniencję.
„PAN X” DRUGA WERSJA
Druga wersja była następująca.
„Pan X” był gejem, który przyjechał do Nowego Jorku
i kupił dzieła od Davida Herberta, który też był gejem.
Herbert był marszandem pracującym w latach 50.
Pracował w Galerii Sidney Janis,
która reprezentowała wielu ekspresjonistów,
i w Galerii Betty Parsons,
która też reprezentowała wielu ekspresjonistów.
Był marszandem, który miał ugruntowaną pozycję w galeriach.
„Pan X” został wciągnięty w ten półświatek
gejowskich miłośników sztuki, marszandów i kolekcjonerów.
Ale w Szwajcarii miał żonę i dzieci,
więc nie mógł zabrać z sobą tych dzieł.
Rodzina dowiedziałaby się o jego gejowskim stylu życia.
Tę wydumaną historię też można było łatwo obalić badaniami.
Historia wciąż się zmieniała.
Alfonso Ossorio jest zamieszany. Potem jednak nie.
Wrócili do historii o Davidzie Herbercie,
który również nie żył.
Gdy coś się nie zgadzało albo pojawiały się luki,
nagle pojawiały się nowe informacje.
Ale widać, jak naiwna i ambitna marszand,
taka jak Ann Freedman, połknie haczyk.
David Herbert rzeczywiście istniał.
Więc łatwo było jej przełknąć kłamstwa, którymi karmiła ją Glafira.
Wymyśliła kolejne.
Nie zmieniła historii, nie wycofała się.
Jej historia ewoluowała.
Nie przypominam sobie, by kiedykolwiek
wydało mi się, że nie mówi mi prawdy.
Zaniepokoiłoby mnie,
gdyby kiedyś powiedziała jedno, a potem drugie.
Tak się nie stało.
W 1981 r. Robert Motherwell założył Fundację Dedala.
Motherwell był czołowym artystą ekspresjonizmu abstrakcyjnego.
I na wiele sposobów był rzecznikiem ruchu.
Na początku 2007 roku Julian Weissman, prywatny marszand, którego znałem,
powiedział nam, że ma niedawno odkryty obraz Motherwella.
ROSALES SPRZEDAWAŁA FALSYFIKATY TAKŻE WEISSMANOWI
Intuicja mówiła mi, że coś jest nie tak. Był koślawy.
Farba była zbyt oleista i było zbyt dużo zacieków.
Ale obraz przypominał inne z bazy danych.
Uznaliśmy, że to odkrycie,
że to nowy obraz i okazuje się, że Motherwell
namalował więcej obrazów w roku 1953, niż sądziliśmy.
Poprosił nas o poświadczenie autentyczności,
a potem wykorzystał list do sprzedaży obrazu.
To moja wina. Mój błąd. Życiowa nauczka.
Tego samego roku Ann Freedman powiedziała, że ma kolejną „Elegię”.
Ten obraz wyglądał naprawdę źle.
Potwierdzono autentyczność mojego obrazu Motherwella.
Helen Frankenthaler, żona Motherwella przez 13 lat,
spojrzała na moją „Elegię” i wskazała ją palcem:
„Tak, to Bob”.
To było dla mnie wystarczające.
Na pierwszy rzut oka podpis wyglądał nieźle,
bo każdy podpis jest trochę inny,
ale wyglądał, jakby go skopiowano.
Coś było nie tak z tymi obrazami.
Wrócili z zastrzeżeniami do Galerii Knoedler i Freedman.
Myśleliśmy, że zrobimy jej przysługę.
Że powie nam: „Dzięki, że mi o tym powiedzieliście,
bo kupuję obrazy od tych ludzi,
myśląc, że są autentyczne”.
Powiedziała, że w kolekcji są nie tylko obrazy Motherwella,
ale też Rothko, Pollocka i de Kooninga.
Stopień, w jakim opierała się
Galeria Knoedler, nie miał sensu.
Zaczęła się z nami kłócić.
Opowiedziała historię Davida Herberta
i że był bliskim przyjacielem Motherwella.
Zaraz potem zbadaliśmy sprawę i odkryliśmy,
że Motherwell najpewniej go nie znał,
chyba że bardzo słabo.
Ann mówiła, że byli sobie bardzo bliscy
i że obrazy były prawdziwe. Powiedziała nam,
że znawcy innych artystów uznali obrazy za autentyczne.
Byłem oszołomiony.
Zapomniał wspomnieć, że początkowo uznał dzieła za prawdziwe.
Tak, w 2006 roku widziałem jedną z tych „Elegii”.
Obraz leżał u niej na podłodze.
Według mnie zmyślił to, że szybko spojrzał na ten
„obraz Motherwella na podłodze”.
Wyglądał... Wyglądał jak „Elegia”.
Nie pokazywałam obrazów na podłodze, ale na sztaludze.
Taki mam zwyczaj.
Wyglądał raczej jak Motherwell, ale widziałem go chwilę na podłodze.
Nie proszono mnie o opinię.
Jack nie ma zwyczaju tylko na coś zerknąć.
Uważa, że jego opinia i osąd są ważne,
więc spojrzałby na dzieło w taki sposób, by stwierdzić, czy jest dobre.
Nawet nie powiedziałem, że wygląda dobrze,
ale nie mówiłem, że to podróbka.
Prosiłam tylko...
żeby pozwolili mi potwierdzić autentyczność.
Wierzę w nie, tak jak E.A. Carmean, który znał Motherwella lepiej niż Jack Flam.
Nikt nie znał Motherwella lepiej niż E.A. Carmean.
HISTORYK SZTUKI, KURATOR
To nie znaczyło, że uważałam się za nieomylną,
ale jak sobie poradzić z...
rozgryzieniem tego?
Powiedziałem: „Dobrze,
chciałbym zrobić analizę kryminalistyczną tych dwóch obrazów”.
Najlepszą osobą do badania tego okresu w malarstwie, w USA,
a może na świecie, jest Jamie Martin z Orion Analytical.
Nie ufałam jego metodom.
Wydało mi się podejrzane, że Jamie Martin pracuje sam.
Nie miał współpracowników, asystentów, techników.
Pracował w pojedynkę.
Knoedler i Ann Freedman nie ujawniali raportu.
Zrobili to dopiero w styczniu 2009 roku,
a gdy nam go dała,
brakowało ostatnich czterech stron, które były najważniejsze.
Usunięto wiele tak zwanych poufnych informacji.
Roiło się tam od pytań i błędów.
Trudno było uwierzyć, że był bezstronny.
Z raportu jasno wynikało, że obrazy były fałszywe.
Były różne nieprawidłowości.
Płótno było zagruntowane emulsją akrylowo-polimerową.
Motherwell zaczął używać farb na bazie akrylu i polimeru
dopiero około 1961 roku.
Pod obrazami znajdował się inny,
który został zeszlifowany elektryczną piaskarką,
co jest całkowicie sprzeczne z praktyką Motherwella.
Ann twierdziła, że E.A. Carmean powiedział kilka ważnych rzeczy,
ale mi wydały się głupie.
Na przykład w odpowiedzi na to, że na obrazach są barwniki,
które powstały dopiero później,
Carmean stwierdził, że naniesiono je w domu kolekcjonera.
Kolekcjoner nie był malarzem.
Pomyślałem, jakie mamy alternatywy,
i zdałem sobie sprawę, że doszło do ogromnego oszustwa.
Postanowiłem skontaktować się z FBI.
To było
jak wojna...
za moimi plecami zdecydowano
zgłosić mnie do FBI.
Miałem właściwie pewność, że wiedziała
lub powinna była wiedzieć, że to podróbki,
a więc nie było sensu ostrzec ją, że pójdę do FBI.
Jack mógł ze mną spokojnie porozmawiać,
by zgłosić obawy dotyczące obrazów.
Nie zrobił tego?
Raczej nie.
Starł się ze mną na oczach innych.
To nie to samo, co rozmowa z powodu niepokoju o obrazy.
I niepokoju o mnie.
„Ann, to źle wygląda. Nie chcę, żebyś miała kłopoty.
Na początku myślałem, że są autentyczne.
Chyba się myliłem.
I ty też się mylisz.
Znam cię, więc wiem, że masz dobre intencje.
Znam cię od lat”.
Była możliwość omówienia tego po ludzku.
Tak się nie stało.
To był atak.
Oni...
dotarli do sedna... problemu.
Ale to jak to zrobili…
i jak próbowali zniszczyć…
moją reputację…
to inna sprawa.
Wiedziałem, że to będzie duża sprawa,
bo albo obrazy były prawdziwe, albo fałszywe.
Mówimy tu albo o fałszywych obrazach wartych 80 milionów dolarów,
a więc o dużym fałszerstwie dzieł sztuki w USA,
jeśli nie największym, albo mamy do czynienia ze wspaniałą kolekcją,
którą powinien zobaczyć świat.
Gdy potwierdziłem, że obrazy są fałszywe,
wiedziałem, że to ogromna sprawa.
Powiedziała, że popełnili błąd,
że to pomyłka i wynik śledztwa jest błędny.
A więc z naciskiem powiedziałam jej, że musimy zrobić wszystko,
by udowodnić autentyczność obrazów.
Jeśli jesteś ofiarą oszusta, któremu całkowicie wierzyłaś,
widząc dowody przeciwko sobie, podwoisz wysiłki, by potwierdzić rację.
W tym momencie zamiast wątpić i powiedzieć sobie:
„Ojej, myliłam się”, mówisz: „A właśnie, że mam rację”.
To proces psychologiczny powstały z dysonansu poznawczego,
gdy twoje postrzeganie świata i dowody nie pasują do siebie.
Moje...
wrażenie było takie, żeby nie robić więcej interesów z powodu oskarżenia,
ale to nie znaczy, że uznałam oskarżenie za zasadne.
Była pewna autentyczności obrazów tak długo, jak to było możliwe.
Utrzymała swoją opinię tak długo, jak tylko mogła.
Na celowniku znalazła się Glafira Rosales.
Zawsze trzeba się dowiedzieć, kto jeszcze jest winny,
ale to właśnie ona przynosiła obrazy do galerii.
Nie wiadomo, czy sama została oszukana,
ale dopóki nie oczyści się jej z zarzutów, musi być pierwszą podejrzaną.
Gdy Ann Freedman podała mi nazwisko Glafiry Rosales,
postanowiliśmy zatrudnić
prywatną firmę śledczą.
W ciągu tygodnia okazało się, że mieszka z mężczyzną o nazwisku
José Carlos Bergantiños Díaz.
W 1999 roku oskarżono go o handel kradzionymi obrazami.
DOM AUKCYJNY CHRISTIE'S KONTRA CARLOS BERGANTIÑOS
Należy sądzić, że jeśli organizacja non-profit mogła wynająć detektywa
i to odkryć, to Ann Freedman i Galeria Knoedler
mogła była zrobić to samo.
Galerie są ważne, bo ułatwiają transakcję.
Nie byłem pewien, czy sami są w to wplątani,
czy sami zostali oszukali?
Czy Glafira ich okłamywała?
A może prawda leży gdzieś pomiędzy?
Nie było żadnych oficjalnych informacji w sprawie procesu Galerii Knoedler,
w sprawie sporu o autentyczność dzieł sprzedawanych przez galerię.
Jedyna historia, którą można było przeczytać w prasie,
dotyczyła rozstania Ann Freedman z Galerią Knoedler.
Oczywiście zaczęły się pojawiać pytania o te obrazy.
Powołano wielką ławę przysięgłych,
więc od początku było jasne,
że FBI i prokurator prowadzili śledztwo.
Było jasne, że chcą wiedzieć, co takiego zrobiła Ann.
Kazano mi odejść.
Nie chciałam odchodzić.
Błagałam, żeby pozwolili mi zostać, nawet bez tytułu
dyrektora i prezesa, a nawet bez pensji.
Niespodziewanie wezwano mnie na spotkanie
i powiedziano mi, że zostanę
od razu wysłana na urlop.
Nie zostanę zwolniona,
bo to miałoby pewne konsekwencje.
Urlop.
Podali jakiś powód?
Jest ciężko.
Sądzą, że tak będzie lepiej.
I nigdy nie zapomnę słów Michaela:
„Może wrócisz i będzie dobrze, a może nie”.
Odpowiedziałam: „Michael, jak to mam wyjaśnić?
Co mam powiedzieć?”.
Powiedział: „Mów, że masz nawrót raka płuc”.
„Co takiego?”
„Powiedz, że masz nawrót choroby i potrzebujesz urlopu”.
Nie rozpłakałam się, nie straciłam panowania nad sobą,
powiedziałam tylko:
„Dobrze”.
Zeszłam po schodach.
Powiedzieli mi, że mogę zabrać notatnik
i że chyba będzie padać, więc dali mi parasolkę.
Pożegnałam się.
I powiedziałam...
„Dziękuję”. Nie zapomniałam o manierach.
Tak to się odbyło…
Tego dnia wydarzyło się wiele innych rzeczy, ale...
Jednak nie padało.
Po tym, jak Ann Freedman postanowiła opuścić galerię,
powstała luka, bo Ann odnosiła ogromne sukcesy
w swoich przedsięwzięciach i była znaną
i szanowaną postacią w świecie sztuki, zwłaszcza wśród kolekcjonerów.
Nie wiedziałam właściwie,
dlaczego Michael Hammer stanął przeciwko mnie,
ale było jasne, że właśnie to się działo.
Dostał cynk od Galerii Hammer,
że Ann będzie miała kłopoty.
Lepiej zrób unik i pozwól jej upaść.
UPADEK, ROK 2011
KOLEKCJONER
Pierre Lagrange.
„Srebrny Pollock”.
To był pierwszy pozew.
OBRAZ ZA 17 MILIONÓW NAZWANY PODRÓBKĄ
Pierre Lagrange był w trakcie rozwodu,
dramatycznego rozwodu.
Pary, które się rozwodzą, potrafią
podzielić się domami, dziećmi, jachtami.
Ale nie obrazami.
Lagrange próbował sprzedać obraz na aukcji.
Dom aukcyjny Sotheby's nie mógł ich sprzedać,
bo pojawiła się kwestia proweniencji.
A więc Pierre Lagrange znalazł wybitnego znawcę sztuki
do analizy barwnika
obrazu i odkrył, że widoczna na nim żółta farba
nie była sprzedawana aż do 1970 roku.
Ludzie ze świata sztuki wiedzą, że Pollock zginął w wypadku samochodowym w 1956 roku.
A więc koniec gry.
Pierre Lagrange wmaszerował do Galerii Knoedler,
a oni stanęli murem.
Nie musimy z tobą rozmawiać.
Zasada przedawnienia. To nie nasz problem. Idź sobie.
Jeśli chcesz zostać pozwany, zrób właśnie tak.
Odeślij ludzi z kwitkiem.
Nalegał na spotkanie z Ann w hotelu Carlyle.
Dobry Boże.
Przyszłam wcześnie.
Była 17.30.
Znałam Pierre'a ze zdjęć.
Wstałam, podałam mu rękę i powiedziałam:
„Pierre, jestem Ann Freedman. Miło cię poznać”.
Z wyraźnym akcentem powiedział: „Nie bądź taka pewna!”.
Był strasznie nakręcony.
Ann starała się zachować spokój.
A potem zaczął krzyczeć z całych sił:
„Podpalę cię!
Rozumiesz?
Podpalę cię, sczeźniesz.
Będzie po tobie.
Historia trafi do prasy i będzie po tobie”.
Lagrange mówi, że Ann zareagowała, proponując:
„Nie denerwuj się, Pierre,
zobaczmy, czy znajdę ci innego kupca”.
Czy to prawda, że powiedziałaś: „Znajdę innego kupca”?
Chyba nie tak to wyraziłam.
Na co Lagrange powiedział: „Chwileczkę,
a więc mi się poszczęści i dostanę forsę,
ale oszukacie innego kolekcjonera”?
Raczej powiedziałam: „Wierzę, że obraz jest autentyczny.
Wiem, że chcesz go sprzedać, więc postaram się to zrobić”.
Trzeba pamiętać, że Ann nadal mówiła,
iż obrazy są prawdziwe.
W moim przekonaniu wiedziała, że to podróbki,
a przynajmniej powinna była to wiedzieć, a to
była strategia, by to ukryć.
OSKARŻENIA PIERRE'A LEGRANGE'A
Uważała, że potrzebujemy własnego eksperta
do oceny barwników.
Nie zamierzała wyciągnąć wniosku,
że Lagrange poprawnie zidentyfikował
falsyfikat na podstawie jednego badania.
W odpowiedzi na groźbę procesu
Galeria Knoedler zamyka podwoje.
Wyglądało na to, że proces spowodował zamknięcie galerii.
Michael Hammer miał dużo pieniędzy,
a więc należy przypuszczać, że to na nim
odbiłyby się prawne i finansowe konsekwencje.
Zaczął przenosić aktywa i je chronić.
Wiedział, co może nastąpić.
To nie była decyzja podjęta w reakcji na oszustwo Glafiry Rosales.
To była decyzja biznesowa,
opierająca się na przychodach galerii
i rozważana przez ponad rok.
ŚLEDZTWO W SPRAWIE FALSYFIKATÓW
POZWAŁ GALERIĘ
1 grudnia 2011 roku. Dokładnie pamiętam ten dzień.
Otworzyłam „New York Times”.
Tego ranka poszedłem poćwiczyć.
Gdy wszedłem do sypialni, zobaczyłem Eleanore,
- płakałaś i trzęsłaś się... - Trzęsłam się.
GALERIA KNOEDLER
Szybko zrozumieliśmy, że to naprawdę złe wieści.
Dowiedziałam się, że toczy się śledztwo
prowadzone przez FBI.
To był szok.
Byłam w szoku.
Nie byłem w szoku.
Boże, ile lat to trwało?
Ludzie nie mogli odwrócić od tego wzroku.
To był prawdziwy horror.
Wtedy wiedziałam, że mamy podróbkę. Nie było wątpliwości.
Nie zapadłam się pod ziemię.
Rozmawiałam z wieloma ludźmi, którzy mieli pytania.
Odpowiadałam najlepiej, jak umiałam. Nie wiedziałam, co nadchodzi.
„ODPIERAM ZARZUTY O ŚWIADOMYM ZWODZENIU KUPCÓW W TRAKCIE TRANSAKCJI.
WIERZYŁAM W AUTENTYCZNOŚĆ DZIEŁA POLLOCKA.
I NADAL W NIĄ WIERZĘ”.
Nie przestaje kłamać.
Powiedziała, że obraz na pewno jest autentyczny.
„Daj mi kilka dni, a ujawnię nazwisko
szwajcarskiego sprzedawcy”.
Powiedziałem: „Dobrze. Lepiej szybko oddzwoń”.
Ale nigdy nie oddzwoniła.
Chciałam zrobić wszystko, co mogłam. Poruszyć niebo i ziemię,
by poddać obrazy właściwej analizie.
Powiedziałam moim prawnikom, że chcę to sprawdzić.
JESTEM OSOBĄ, KTÓRA PRAGNIE DOTRZEĆ DO PRAWDY.
MAM NADZIEJĘ, ŻE POMOŻESZ MI TO OSIĄGNĄĆ.
PRZYZNANIE SIĘ DO WINY, ROK 2013
Jedyną osobą, która przebywała w Stanach, była Glafira Rosales.
Aresztowaliśmy ją w jej domu na Long Island.
Powiedzieliśmy, że może uciec. Odmówiono jej kaucji.
Prowadząc śledztwo,
robiłem to jak sprawę fałszerstwa dzieł sztuki.
I zebrałem całkiem niezłe dowody,
ale nie wystarczyłyby one na wygraną, gdyby przedstawiono je ławie przysięgłych.
Więc spojrzałem na sprawę inaczej.
Pieniądze trafiały z galerii w Nowym Jorku
na konta bankowe w Hiszpanii.
90% dochodu powinno trafić do rodziny, o której mówi jako o posiadaczach obrazów,
a ona powinna zatrzymać 10% jako pośrednik.
Szybko zrozumiałem, że zatrzymywała całą kwotę.
Odkryłem dwie rzeczy. Po pierwsze, rodzina nie istnieje.
Po drugie, to jest jej dochód.
Miliony dolarów dochodu,
więc sprawdziliśmy, czy zgłosiła zagraniczne konto.
Sprawdziliśmy, czy zgłosiła to jako dochód.
Nie zrobiła tego.
Oskarżyliśmy ją o przestępstwo podatkowe.
To oskarżenie dało nam przewagę.
Popełniła przestępstwo podatkowe,
zatrzymywała całą kwotę.
To dowód, że wie, iż z obrazami jest coś nie tak.
Od miesięcy jest w areszcie.
Grozi jej kilka lat więzienia za niezapłacone podatki.
To był przełomowy moment.
Wiedziała, że nie weźmie na siebie całej winy.
I że może pomóc nam w śledztwie,
między innymi mówiąc, kto stworzył obrazy.
I to właśnie zrobiła.
Nazywa się Pei-Shen Qian.
Zniknął z domu w Queens w Nowym Jorku,
gdy pojawiły się doniesienia o masowym fałszerstwie.
Zaskoczyło mnie, że obrazy malował nauczyciel matematyki z Queens.
Udało nam się znaleźć wiele dowodów.
Znaleźliśmy kopertę z napisem „Mark Rothko, gwoździe”.
Znaleźliśmy książki na różne tematy.
Znaleźliśmy farby i inne rzeczy,
które pasowały do podróbek wykonywanych dla Glafiry.
Przy braku innej wiedzy, pomyślałbyś,
że to po prostu pasjonat malarstwa.
I rzeczywiście nim był.
Qian przyznał się do sfałszowania podpisów malarzy,
ale wprost nie mógł uwierzyć, że tylu ludzi w świecie sztuki
dało się zwieść jego fałszywym obrazom Rothko i Pollocka.
Qiana oskarżono kilka miesięcy po wywiadzie
za sfałszowanie podpisów artystów
i okłamanie FBI.
Może ostrzeżono go, że przyjdziemy.
A może po prostu słyszał o aresztowaniu Glafiry,
które nagłośniono.
Raczej nie został w USA zbyt długo,
a jeśli jest w Chinach, to nic nie można zrobić,
bo Chiny nie wydadzą Stanom swojego obywatela.
Odebrałam telefon w porze obiadowej.
Usłyszałam, że Glafira przyznała,
iż faktycznie
wszystkie obrazy były fałszywe.
JACKSON POLLOCK (1912-1956) „BEZ NAZWY”, 1949
Poświęciła prawie 20 lat kariery
na zbieranie informacji o dziełach. Wystawiała je i sprzedawała.
I w jednej chwili
świat jej się zawalił.
Wyobraź sobie, że większość kariery
i taką ilość czasu przeznaczasz na coś, co okazuje się wielkim oszustwem.
Okropne.
Tyle lat wysiłków, wiary.
Dla mnie to byłby moment, w którym rozpadłoby się moje życie.
Wszystko, co mówiłam,
cały mój świat, rozsypuje się.
Myślę, że przeżyła dużo złych dni, ale tamten był najgorszy.
Ale musiałam wziąć się w garść i myśleć o kwestii prawnej.
OSOBY ZAMIESZANE W FAŁSZERSTWO DZIEŁ SZTUKI
ANN FREEDMAN I GALERII KNOEDLER WYTOCZONO DZIESIĘĆ SPRAW
DZIEWIĘĆ ROZSTRZYGNIĘTO POZA SĄDEM
ODBYŁ SIĘ JEDEN PROCES
Mam 75 lat, robię interesy z ludźmi na całym świecie
i w trudnych okolicznościach.
To najgorsi ludzie, z jakimi handlowałem.
Państwo De Sole chcieli pieniędzy.
Nie dostali tej propozycji przed procesem.
Proponowali absurdalną kwotę.
Powiedziałem: „Załatwimy to w sądzie”.
PROCES, ROK 2016
Domenico De Sole pozwał galerię, wtedy już niedziałającą,
Michaela Hammera, właściciela galerii,
i samą Ann Freedman.
Państwo De Sole nie tylko chcieli odzyskać pieniądze,
ale bardzo chcieli też opowiedzieć historię, bo byli wkurzeni
i wierzyli, że Ann Freedman nie jest niewinną ofiarą,
że świadomie ich oszukała.
Oczywiście, to miało związek z rolą De Sole w domu aukcyjnym Sotheby's.
Kim oni są, żeby ze mną zadzierać?
Wyczuwało się, że chcieli się zemścić.
Interesowała go tylko
otwarta wojna.
PRZEKRĘT NA OSIEM MILIONÓW
Na rozprawę wybrano salę ceremonialną
w Południowym Dystrykcie. To duża sala.
W sali nie było gdzie szpilki wcisnąć.
Domenico był wprost wściekły.
Kiedy siedział z prawnikami,
ciągle wykonywał gesty, dając znać zgromadzonym:
„Dacie wiarę?”.
Cały czas patrzyłam na Ann Freedman ze sztyletami w oczach.
Eleanore była roztrzęsiona.
Mówiła o poczuciu zdrady, którą czuła wobec osoby,
której postanowili zaufać.
Zeznała, że czuje złość, rozpacz, smutek.
Jestem bardzo emocjonalna.
Płaczę w radosnych i smutnych sytuacjach.
Otwarły się rany.
Miałam nadzieję, że przysięgli zobaczą moją szczerą reakcję.
Myślę, że zrobiła to pod publiczkę.
Ann Freedman nie była ich bliską przyjaciółką.
W galerii byli tylko raz.
Ta sytuacja bardzo mnie dotknęła
i nie zamierzałam tego ukrywać. To były prawdziwe emocje.
Chwilami było śmiesznie.
Na przykład wtedy, gdy wniesiono fałszywy obraz Rothko
i nie wiedziano, jak ustawić obraz. Tak, by mniejszy prostokąt był na dole?
Bo tak obrazy stawiał Rothko.
To było wręcz absurdalne.
Wiedzieliśmy, że to nie był obraz Rothko,
ale zastanawialiśmy się, czy postawiono go do góry nogami.
To jeden z tych zabawnych momentów dotyczących sztuki współczesnej.
Obraz jest do góry nogami? Czy ten falsyfikat jest do góry nogami?
To nieprawdopodobne, że te podróbki sprzedawano.
I nie sprzedawała ich staruszka na ulicy,
ale wyrafinowana galeria.
W takim przypadku
właściwie nie ma ratunku.
Zorganizowaliśmy wiele grup fokusowych, żeby zrozumieć, co ludzie o tym myślą.
Wydali fortunę na obronę.
Nie pierwszy raz słyszę, że testowali strategię na próbnej ławie.
Mieli aktorkę, która mnie udawała. My nie.
Dzięki grupom wiedzieliśmy, że to przypomina wyścig konny.
Jeśli po wysłuchaniu wersji widzimy, że to zły krok, zmieniamy strategię.
Wysłuchują mojej wersji i widzą, że jest druga strona tej historii.
Uważaliśmy, że mamy lepsze szanse.
Wiedzieliśmy, że fakty i prawo są po naszej stronie.
Słuchając mojego prawnika,
czuliśmy, że możemy wygrać.
Chwytali się brzytwy.
Naprawdę nie było mowy, żeby wygrali.
Adwokaci próbowali podważyć racje Domenico, mówiąc
że kiedyś był prawnikiem.
Mówili: „Pan powinien wiedzieć, w końcu jest pan prawnikiem”.
A on odpowiedział: „Nie jestem prawnikiem, sprzedaję torebki”.
Eksperci, którzy siadali na miejscu dla świadka,
byli w bardzo żenującej sytuacji.
Christopher Rothko został zaproszony
do Galerii Knoedler, by obejrzeć ten obraz.
Przyglądał się mu pół godziny, ze wszystkich stron,
i uznał go za piękny.
Jak ktoś może myśleć, że obraz jest fałszywy,
a jednocześnie, że jest piękny?
Wiedział, że Knoedler sprzedaje obrazy.
Sądził, że po co tam był?
Był piękny. Ale to nie znaczy, że autentyczny.
Obrazy dobrze wykonano, wiele osób dało się oszukać.
Freedman to wie. To, że obraz jest piękny, nie znaczy, że jest prawdziwy.
Inny ekspert powiedział: „Nie mówiłem, że jest autentyczny”.
Ale w sądzie okazało się, że prosił o pożyczenie obrazu,
bo chciał go pokazać na wystawie.
Zapytano go: „Czy zwykle prosi pan o obrazy, które są podróbkami?”.
„Jasne, że nie”.
Wycofywali swoje słowa.
Miałam wrażenie, że słyszę, jak włączają wsteczny.
Niektórzy zaprzeczali temu, co napisali w e-mailach.
A gdy zobaczyli ich treść,
zaprzeczali, że napisali to, co napisali.
Ciężko było siedzieć i słuchać tych bezczelnych kłamstw.
Ann patrzy na stos dokumentów, na których się opierała,
w których napisano: „Nie mam powodu, by wątpić w autentyczność tego dzieła”.
I zadaje sobie pytanie:
Gdzie jesteście, gdy was potrzebuję?
Dziwi mnie, że nikt...
nie przyznał się do błędu,
poza Ann.
Oczywiście wszyscy byli ogromnie zaskoczeni,
gdy Anfam powiedział pod przysięgą, że nigdy nie widział obrazu.
To było niebywałe.
Nigdy nie widział obrazu. Dostał tylko zdjęcie od Ann Freedman.
Ostatnim świadkiem była księgowa galerii.
Przedstawiła szczegółowo finanse firmy.
Widać było wyraźnie,
że gdyby nie sprzedaż fałszywych obrazów, wartych 80 milionów dolarów,
Knoedler miałby miliony dolarów długu.
Przez ostatnie dziesięciolecia sprzedawali podróbki.
Wtedy pojawiła się kwestia odpowiedzialności karnej.
Ann Freedman i Michael Hammer
odnieśli osobiste korzyści ze sprzedaży
tych fałszywych obrazów.
To nie ja odpowiadałam za koszty ogólne.
Nie spędzałam dużo czasu w...
dziale księgowości.
DANE DOTYCZĄCE SPRZEDAŻY 1995–2008 (13 LAT)
Uważałem, że to bardzo szkodliwe.
Widać było jak na dłoni,
że Hammer używał galerii dla własnych korzyści.
Używał firmowej karty kredytowej, żeby zabrać żonę na wycieczki do Paryża
i kupić mercedesa za pół miliona dolarów.
Nie sądzę, żeby wiele osób wiedziało,
że są mercedesy, które kosztują tyle pieniędzy.
Michael zawsze był
entuzjastycznie nastawiony do
tych znalezisk.
Byłoby dziwne, gdyby ludzie w galerii
nie byli tego świadomi.
Uważamy, że wszyscy o tym wiedzieli.
To absolutna nieprawda.
Jakiekolwiek sugestie w tym temacie
są całkowicie nierozsądne i nieprawdziwe.
I właściwie
to znieważenie dziedzictwa rodziny i jej wkładu.
Przesłuchaliśmy wszystkich świadków
i przyszła kolej na Ann Freedman
i Michaela Hammera. Teraz oni mieli zeznawać.
Ann przyszła jak zwykle,
ubrana na szaro, z opuszczoną głową.
Michael Hammer wchodzi na salę sądową
w aksamitnej marynarce w kolorze królewskiego błękitu,
brązowych spodniach.
Mocno opalony,
faliste siwo-złote włosy.
Rozprawa była w lutym, w Nowym Jorku.
Na sali sądowej nie było wolnych miejsc.
Wiedzieliśmy, że tego dnia nastąpi kulminacyjny punkt sprawy
i że będzie naprawdę nieprzyjemnie.
Nie sądzę, żeby ktokolwiek miał nadzieję,
że Freedman i Knoedler wygrają.
Myślę, że Ann Freedman nie chciała tego procesu,
a na pewno nie chciała zeznawać, bo proces został rozstrzygnięty zaledwie
na godzinę przed tym, jak Michael Hammer miał zeznawać.
Wszedł protokolant i ogłosił koniec procesu.
Kropka.
Freedman i Hammer wiedzieli,
że mogą pogorszyć sytuację.
Wisiała nad nimi groźba...
wyroku karnego, gdyby mieli zeznawać.
Postanowili nie ryzykować.
Udowodniłem swoją rację.
Wykonałem obowiązek.
Ujawniłem oszustwo,
więc sensownie było pójść na ugodę.
Wygląda na to,
że w dniu, w którym miałam zeznawać,
doszło do ugody.
Nie chcieli, by obrona zabrała głos.
Nie muszę chyba wyjaśniać, że nie chcieli zeznań Ann Freedman,
bo właśnie na to czekali ludzie.
Bardzo chciałam usłyszeć słowo „winny”.
Podchodzę do tego emocjonalnie.
Może byłoby więcej przykrych następstw
dla Ann Freedman, Michaela Hammera i galerii,
gdyby został wydany wyrok.
Byli nastawieni na osiągnięcie sprawiedliwej ugody,
a gdy zaproponowano im to, co uważali za słuszne,
zakończyli sprawę.
Jak się trzyma klientka?
Proszę wybaczyć.
Rosales była jedyną osobą, której groziła kara więzienia.
W końcu była w areszcie przez jakiś czas,
kilka miesięcy.
Niektórzy byli rozczarowani wyrokiem,
ale ten rezultat trzeba osadzić w kontekście.
Sądzę, że taka była logika decyzji sędziny.
Nie chciała obarczyć winą jednej osoby, która trafiła tam,
bo miała mniej szczęścia. Nie chciała, by tylko ona dostała wyrok,
choć się przyznała i współpracowała.
To, że nie wplątała Ann, dużo mówi o Glafirze.
Próbując uchylić się od winy,
by dostać łagodniejszy wyrok,
wielu pociąga innych za sobą.
Presja, by poświęcić życie innych,
poprzez wymyślanie lub upiększanie historii,
jest ogromna.
Łatwo się wymigała?
Nie wiem. Straciła wszystkie pieniądze.
Była w więzieniu. Byłam w sądzie, gdy siedziała na sali
z łańcuchami wokół kostek.
W pewnym sensie była w centrum afery,
ale w gruncie rzeczy była pionkiem.
Rosales, marszand z Nowego Jorku,
została skazana przez sędzinę Katherine Polk Failla
na 9 miesięcy aresztu domowego.
Failla przytoczyła argumenty obrony, iż zachowanie Rosales
wynikało ze znęcania się jej partnera,
który zaplanował oszustwo.
Czasem się złościłem, wiadomo. Kłóciliśmy się.
Wtedy miałem taki temperament.
Ale rozumiem i wybaczam jej to,
że tak zeznała, by się bronić.
Podobno mieszka obecnie na Long Island.
Straciła majątek z powodu nakazu restytucji.
O ile wiem, nie działa w branży sztuki.
PO SPRAWDZENIU DOWODÓW
PROKURATOR NIE POCIĄGNĄŁ FREEDMAN DO ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ
Chciałem wiedzieć, czy mogę udowodnić dwunastce ludzi,
ponad wszelką wątpliwość,
że galeria, ktokolwiek ją prowadził
i tam sprzedawał, wiedział, że obrazy są fałszywe.
Nie wiedziała, że sprzedaje podróbki.
Jestem w pełni przekonany.
Siedziałam z nią w gabinecie, robiłam z nią interesy,
a ona nas okłamała.
Ona ponosi za to odpowiedzialność.
Ann Freedman nie jest ofiarą. Jest marszandem.
Popełniła dwa grzechy główne: grzech pychy i chciwości.
Albo była w zmowie z Glafirą Rosales,
albo po prostu była głupia.
Postaw się w jej sytuacji, krok po kroku.
Łatwiej spojrzeć wstecz i powiedzieć:
„Pokażę wam znaki ostrzegawcze, które pojawiały się w okresie 14 lat”.
Jak można mieć fałszywy obraz Pollocka,
który wisi u ciebie domu, i ma literówkę w nazwisku?
I wisi tak dziesięć lat, a może dłużej, w domu Ann Freedman?
Pytanie w przypadku Ann brzmiało: „Co wiedziała w tamtym okresie?”.
To, co ujawniono później,
nie powinno się liczyć.
Zdecydowaliśmy,
że nie mamy dowodów winy ponad wszelką wątpliwość.
To było słuszne.
Zrobili rozrachunek i nie oskarżyli jej.
To szokujące, że jej nie oskarżyli.
Nie wiem...
Jestem zaskoczony... Zaskoczony tym całym...
Jestem bardzo zaskoczony.
Nie wiem dlaczego. I to jest bardzo frustrujące.
W POSZUKIWANIU DWÓCH UCIEKINIERÓW
Bergantiños został aresztowany w Hiszpanii z inicjatywy USA.
A następnie zwolniony, w oczekiwaniu na ekstradycję do USA.
Zaprzeczył zarzutom i powiedział dziennikarzom,
że nie martwi się sprawą.
Są nietykalni, bo są obywatelami Hiszpanii.
Trzeba przeprowadzić ekstradycję z Hiszpanii,
a Hiszpania zdecydowała, że na to nie pozwoli.
LUGO, HISZPANIA
KANCELARIA GOÑI
Carlos, dlaczego postanowiłeś wrócić do Hiszpanii?
Zawsze miałem dom w Hiszpanii
i tu są moje korzenie. Zawsze tu wracałem.
- Nie z powodu wydarzeń w Stanach? - Nie.
Dołożono starań, by Bergantiños
wrócił do Stanów i stanął przed sądem.
Jak dotąd bezskutecznie.
Pan Bergantiños jest niewinny, póki nie udowodni się mu winy.
ADWOKAT
Proces jest zbyteczny. Jest niewinny.
Żebym miał jasność,
według pana, wszystko to, co ma związek z Galerią Knoedler,
to sprawka Glafiry?
Cóż, wiem, że…
Nie... Nie.
Adwokatowi nie podoba się to pytanie.
Nigdy nie byłem ambitny. Glafira był bardziej ambitna.
Wybaczam jej, bo jest matką mojej córki
i życzę jej jak najlepiej.
Wiem, że radzi sobie lepiej ode mnie.
PO WYWIADZIE
BERGANTIÑOS PRÓBOWAŁ SPRZEDAĆ REŻYSEROWI „HARMONIJKĘ BOBA DYLANA”
Zapłać, ile możesz. Jest prawdziwa.
Oczywiście!
To jest nieoficjalne.
SZANGHAJ, CHINY
Halo, jest tam ktoś?
Dzień dobry.
Kręcimy film dokumentalny.
Zna pani staruszka o nazwisku Pei-Shen Qian?
- Zajrzyjcie na górze. - Na górze?
- Na górze. - Dobra.
Dzień dobry pani.
Chcemy wiedzieć, czy zna pani staruszka o nazwisku Pei-Shen Qian?
Pei-Shen Qian? Ja tak się nazywam.
Co? Pani się tak nazywa?
Dzień dobry. Kręcimy film dokumentalny
o malarzu z Szanghaju.
Możemy zadać kilka pytań?
Szanghajski malarz…
Kontaktowała się pani z kimś? Jest pani umówiona?
Chcemy porozmawiać z panem Qianem.
Kto pani dał ten adres?
Zestarzał się. Nie chce udzielać wywiadów.
ŻONA PEI-SHEN QIANA
Teraz tylko przesiaduje w domu
i maluje dla siebie.
Nie sprzedaje już swoich prac.
Nie chciałem, by moje fałszywe obrazy były sprzedawane jako prawdziwe.
To miały być podróbki do zawieszenia w domu.
Pei-Shen wiedział, dokąd wędrują jego obrazy.
Podpisywał je przecież nazwiskiem artystów.
W naszej branży taka jest prawna definicja intencji oszustwa.
Zamieszczenie podpisu.
Dziwi mnie, że chiński malarz mógł opuścić kraj.
Nie powiadomiono Urzędu ds. Cudzoziemców, choć znali nazwisko.
Pei-Shen pewnie nigdy nie wróci do Stanów.
To byłoby nierozsądne.
Szkoda, bo dzięki przekrętowi jest sławny,
a nie ponosi konsekwencji.
Trudno zajrzeć komuś do umysłu.
Nikt poza Ann Freedman nie wie, w co wierzyła, a w co nie.
Freedman nie tylko nie została oskarżona, ale nadal działa.
Nadal prowadzi galerię.
Tak sobie myślę...
Nie chciała zacząć nowej kariery?
To niepojęte, że nadal sprzedaje dzieła i ma galerię,
a ludzie nadal chcą od niej kupować.
- Kupiłby pan od niej obraz? - Nie.
Więc nie kupiłby pan dzieła sztuki
- od Ann Freedman? - Nie.
Jedyny moment, w którym na nowo to przeżywam,
to wtedy, gdy idę wzdłuż Madison Avenue
i widzę Ann Freedman siedzącą przy stoliku w kawiarni.
Z jednej strony to niezwykła sprawa
i myślisz sobie, że to niepodobne do niczego.
Ale z drugiej strony zastanawiasz się, czy rzeczywiście tak jest.
Może są inne falsyfikaty, o których nie wiemy?
Afera położyła się cieniem na świecie sztuki.
Nie wiem, jak długo to potrwa.
Dopóki ludzie będą sprzedawać obrazy,
dopóty będziemy świadkami oszustw.
Wraz ze wzrostem cen i pojawianiem się artystów
tworzy się chęć odkrywania nowych znalezisk
i dochodzi do nowych spraw sądowych.
CHIŃSKA FABRYKA KOPII I FALSYFIKATÓW
Myślę, że to otworzyło świat sztuki na nowe spojrzenie i nowy typ nadzoru.
Jak właściwie należy potwierdzać autentyczność dzieł?
Czy świat sztuki naprawdę robi wszystko, by się tego dowiedzieć?
To opowieść o historii sztuki.
To historia o tym, jak powinniśmy myśleć o sztuce.
Dziesięć lat temu ten obraz za mną byłby wart pięć milionów dolarów.
Pragnęli go najwięksi kolekcjonerzy na świecie,
a teraz wisi w moim gabinecie.
Nie ma żadnej wartości.
Zastanawiasz się, czy doświadczenie sztuki
w jakikolwiek sposób zmienia się, gdy wiemy,
że obraz nie jest tym, czym myśleliśmy, że jest.
GALERIA MNUCHIN
Myślę, że odkupienie nastąpiłoby,
gdyby cały świat uznał ją za niewinną.
I myślę, że to jej jedyny cel w życiu.
Ludzie będą mnie osądzać za to, co zrobiłam.
Oczywiście popełniłam błędy. Jestem gotowa zrobić
wszystko, co trzeba,
by zdobyć zaufanie ludzi.
Zapytaj ludzi, którzy wydali 80 milionów na ich obrazy,
czy uważają, że to wystarczy.
BYŁA SIEDZIBA GALERII KNOEDLER
Wiem tylko, jak...
iść do przodu.
W LIPCU 2019 R. ROZSTRZYGNIĘTO OSTATNI, DZIESIĄTY POZEW,
DOTYCZĄCY FAŁSZYWEGO OBRAZU ROTHKO, KTÓRY ZAKUPIONO ZA $ 5,5 MILIONA
GLAFIRA ROSALES PRACUJE JAKO KELNERKA W RESTAURACJI W BROOKLYNIE
ANN FREEDMAN NADAL SPRZEDAJE DZIEŁA SZTUKI
Napisy: Joanna Gołąb