Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Ogniste kule: goście z odległych światów
MÉRIDA, MEKSYKDZIEŃ ZMARŁYCH
Mérida na półwyspie Jukatan
to centrum największego kataklizmuw historii naszej planety.
To tutaj spadła cała asteroida.
Choć zdarzyło się to miliony latprzed pojawieniem się człowieka,
rytuał ognistej kuli sprawia wrażenierekonstrukcji historycznej.
Starożytni Majowie z pewnościąnie mogli się tego spodziewać.
Nie wiemy, co w przyszłości przyleci…
CZELABIŃSK, SYBERIA
…żeby nas ostatecznie zniszczyć,
ale będzie to wyglądaćjak ta ognista kula nad Syberią,
tyle że o wiele większa.
To, co nagrały proste kamery samochodowe,
wygląda jak science fiction.
Nadlecieli przybysze z innych światów,
z mrocznego kosmosu,
a niezliczeni są wciąż w drodze.
KRATER WOLFE CREEKAUSTRALIA ZACHODNIA
Jeśli nadleci coś wielkiego,
rozświetli niebo nawet w środku dnia.
Ale może to się zdarzyćdopiero za miliony lat.
Meteoryty od zawszespadały na naszą planetę.
Te większepotrafiły zmienić cały krajobraz.
Wywarły też wielki wpływ na kulturę.
Dobrym przykładem jest islam.
Według starożytnej tradycji,
Bóg zesłał kamień z nieba,
żeby pokazać Adamowi i Ewie,gdzie postawić ołtarz.
Meteoryt spadł tam,
gdzie później zbudowanoświęte miasto, Mekkę.
MEKKA, ARABIA SAUDYJSKA
Znajdujemy się w najświętszym miejscumuzułmańskiego świata.
Pośrodku stoi Al-Kaba,
a w jej wschodnim narożnikuwbudowany jest Hadżar.
Czczono go jeszczew okresie przedislamskim,
co najmniej tysiąc lat przed tym,kiedy Mahomet zapoczątkował islam.
Hadżar jest całkowicie oprawiony w srebro
i nikomu nie wolno go badać,
jednak niemal na pewno jest to meteoryt.
Islam ma 1,9 miliarda wyznawców.
Dla pielgrzymów
Hadżar jest jednąz najbardziej czczonych relikwii.
Przyciąga niezliczone ilościdotknięć i pocałunków.
Jako innowiercy nie możemy nawetpostawić nogi w świętym mieście.
Musimy więc polegaćna nagraniu z komórki jednego z wiernych.
Wracamy na cichy bezkresaustralijskiej pustyni.
Clive Oppenheimerz Uniwersytetu w Cambridge,
który zapoczątkowałnaszą filmową podróż, wyjaśnia…
Naukowcy dowiedzieli się o tej wielkiejdziurze w ziemi dopiero w 1947 roku,
kiedy dostrzeżono ją z powietrza.
Krater ma około kilometra średnicy.
Powstał, kiedy część żelaznej asteroidy
wielkości pancernika, lecącejz prędkością 15 kilometrów na sekundę,
spadła na ziemię.
Ściany dookoła tego kraterupowstały ze starożytnych skał,
roztrzaskanych i rozrzuconychprzez siłę uderzenia.
Sam meteoryt niemal zupełnie wyparował
i znaleziono tylko kilka jego fragmentówrozproszonych po okolicznej pustyni.
Układ wyrzuconego materiału sugeruje,że bolid nadleciał z tamtej strony.
Wytworzyła się tak wysoka temperatura,
że powstała ogromna termiczna smuga,
która przebiła atmosferęi dotarła do stratosfery,
wywołując opady stopionych odłamkówna bardzo rozległym terenie.
Do tego oczywiście doszłakolosalna energia sejsmiczna,
powstała wskutek samego uderzenia,wywołując ogromne trzęsienia ziemi.
Jesteśmy pośrodku pustyni,
ale gdyby coś takiego zdarzyło się dzisiajw obszarze zurbanizowanym,
zniszczenia byłyby przeogromne.
Czy kiedykolwiekspadł na kogoś meteoryt?
Kiedyś spadł na pewną kobietę.
Przebił się przez dach oraz sufit
i uderzył ją, kiedy siedziała w fotelu,oglądając telewizję.
Meteoryt Sylacauga.
30 LISTOPADA, 1954GODZ. 12.46
Przeżyła, ale miała okropnego siniaka.
Choć teren wokół krateruwygląda przygnębiająco i niegościnnie,
od zawsze mieszkają tu Aborygeni.
Wielu z nichzarabia na życie jako artyści.
CENTRUM SZTUKI
Tak jak ci z pobliskiej społecznościw Billilunie.
Nie mogli widzieć uderzeniasprzed ponad stu tysięcy lat,
ale potem działy się inne rzeczy,
które mogły wywołać pamięć kulturową.
Na ich obrazachczęsto pojawia się motyw krateru,
ale ma on też głębsze znaczenie.
Spotkaliśmy się z Katie Darkie,
jedną z najlepszych artystektej społeczności.
To jeden z pani obrazów, prawda?
Obejrzyjmy ten.
Proszę nam powiedzieć, co tu widzimy.
To piękny obraz.
To jest wydma…
a to trawa.
Nie ma tu karnti. Żadnych ziemniaków.
ARTYSTKA
Starzy ludzie opowiadali, że dawno temu…
pewien mężczyznaposzedł przez potoki polować na ptaki.
Szedł tunelem pod rzeką,
który my nazywamy potokiem.
Wyszedł po drugiej stronie krateru,
a następnie wrócił tam, skąd wyruszył
na polowanie.
Ta historia mówi, jak powstał ten krater?
Skąd się wziął?
Według kartiya spadł tam meteoryt.
- To wersja białego człowieka.- Zgadza się.
Niektórzy twierdzą, że spadła tam gwiazda,
ale przodkowie i starzy ludzie mówili nam,
że do krateru wpadł Tęczowy wąż.
To daje nam trzy różnehistorie tego krateru,
które łączą się w jedną.
Zawsze bierzemy dzieci.
Co weekend rozbijamy tam obóz.
Tam czujemy obecnośćnaszych przodków i rodzin.
Czujemy, że się o nas troszczą,kiedy schodzimy do krateru.
To wyjątkowe miejsce dla nas
i dla naszych rodzin.
Meteoryty spadają przypadkowo.
Ten, który spadł na terenieAlzacji we Francji, był znaczący.
Zmienił stosunki międzyludzkie.Wpłynął na historię.
W oddali widać miasto Ensisheim.
ALZACJA, FRANCJA
W XV wiekukształtowała się tutaj historia świata,
bo imperium Habsburgówuprawomocniło swoją władzę
dzięki spadającemu kawałkowi skały.
Ta tabliczka oznacza miejsce upadku.
Clive przyprowadziłprofesora Simona Schaffera,
kolegę z Uniwersytetu w Cambridge.
UNIWERSYTET W CAMBRIDGE
To historyk nauki i jeden z niewieluprawdziwych żyjących dziś erudytów.
Co się wydarzyłosiódmego listopada 1492 roku?
W tym niezwykłym dniu
na południowo-wschodniej części niebapojawiła się ognista kula.
Poruszała się niewiarygodnie szybko,wydając gwiżdżący odgłos.
Uderzyła w to pole około godziny 11.30.
Według większości relacji,
na polu stała wtedy tylko jedna osoba.
Młody pasterz.
I to on widział to niezwykłe wydarzenie.
Widział, jak ważąca 130 kilogramów skałauderza w pole,
wyżłabiając w nim dziurę.
Siódmy listopada 1492 roku,
kiedy spadła ta skała,
dzieliło tylko parę dniod innego wielkiego wydarzenia,
przybycia Krzysztofa Kolumba i jego załogi
do Nowego Świata, na Karaiby.
To właśnie dzięki Kolumbowi
rośnie tu teraz kukurydza.
To wynik zalewu europejskiego rolnictwa
zbożami, które dotąd rosłyjedynie w Amerykach.
Co więcej, upadek meteorytu był tak ważny,
że w niektórych kronikachopisujących 1492 rok,
wymieniono jedynie kamień z Ensisheim,
całkowicie pomijając Kolumba.
Spadł, być może dzięki boskiej woli,jak wtedy myślano,
niedaleko niezwykle ważnego miasta,
Ensisheim w Alzacji.
W tamtym okresie Ensisheim
stanowiło kwaterę głównąwojsk austriackich
w tej części świata.
Dwa tygodnie po upadku kamienia,
austriacki dowódca wojskowy,
głównodowodzący sił zbrojnychMaksymilian, przybył do miasta.
Ale dlaczego wtedy i tutaj?Tak po prostu spadł z nieba?
Właśnie tak. Po prostu spadł z nieba,lądując na tym polu.
Ówcześni ludzie
traktowali cudowne, nadprzyrodzoneznaki na niebie jako wiadomości.
To było jak e-mail wysłany przez Boga
do poddanych Maksymiliana,
w którym uprawomocniał jego władzę,przewidywał zwycięstwo nad wrogami
i nakazywał, żeby byli mu posłuszni.
Skąd się wzięła twoja fascynacja?
Moja obsesja na punkcie meteorytówbierze się między innymi stąd,
że niosą ze sobą pewien sens i znaczenie.
Przybywają, jak sądzono,wraz z innymi nieszczęściami,
takimi jak deszcz części ciała,żab czy krwi,
zwiastując plagi i inne katastrofy.
Meteoryt jest jak organizm,
prawie jak zwierzę,które do nas przemawia.
Dla mnie jest to bardzo silnai wymowna idea.
Idea, według którejmeteoryty mają znaczenie,
a zadaniem ludzkościjest jego interpretacja.
Simon Schaffer mógłby tak mówić,
bez przynudzania i bez przerwy,przez następne osiem godzin.
Chcieliśmy jednak zobaczyć pozostałościprawdziwego kamienia w lokalnym muzeum.
Wygląda nierzeczywiście.Rozbudza wyobraźnię.
Burmistrz miasta powitał nas,
otoczony miłośnikami meteorytu.
To godło pochodzize średniowiecznego drzeworytu.
Można je znaleźć wszędzie.
Dzisiaj oznacza cofanie się i wybieganiemyślą w przyszłość o stulecia.
Czy ci członkowie braterstwa kamienia
myślą o odległej przyszłości?
O czym myślą?
Jakie dalekosiężne plany mają?
Co będzie, jeśli ludzkość wymrze?
Co zostawimyprzyszłym astronautom z obcej galaktyki,
żeby pokazać, że nie opuścilibyśmypoległego towarzysza?
Tuż obok kamieniazastaliśmy taką instalację.
„Dzień dobry, jestem Jean”,
mówi symulakrum, licząc na to,że kosmici znają francuski.
„Jestem górnikiem.
Oto, jak pięknie wyglądał nasz świat”.
„Kiedy na niebie pojawiło sięzagrożenie dla naszej planety,
podjęliśmy środki ostrożności.
Wykopaliśmy tunelei zbudowaliśmy podziemne schrony.
Sądzimy, że mamy szansęprzetrwać całą dekadę.
Kiedy nadejdzie wielka burza ognia,
jestem pewien, że rasa ludzka ją przetrwa.
Nie jestem jednak prorokiem,tylko górnikiem”.
„Życzę wam pomyślnego końca wizyty”.
OSLO, NORWEGIA
Kolejny punkt podróży.Wielka hala sportowa w Oslo, w Norwegii.
Jest tak duża, że mieści w sobiecałe boisko piłkarskie.
Nas jednak interesuje jej dach
oraz ten człowiek, Jon Larsen,
najsłynniejszy norweski muzyk jazzowy.
Na tym wielkim dachu znajduje się jednak
jako badacz działającyw ramach nauki obywatelskiej.
Jak to się zaczęło?Jak znalazł pan to miejsce?
Szukając na Google Earth,
znalazłem największy dach, jaki mogłem.
Ta hala sportowa była chyba wtedynajwiększa w Oslo.
Uświadomiłem sobie,
że małe obiektybędą toczyć się po boku i zbierać tutaj,
zatrzymując się przy odpływie.
Jak widać, jest tu dużo brudu,
ale znajdziemy w nimcząsteczki pyłu kosmicznego.
Jak to się zaczęło?
Ma pan za sobą cztery dekadysukcesów jako muzyk.
Dlaczego skończył pan na dachach?Żeby uciec przed fanami?
Nie. Od zawsze zbierałem kamieniei interesowałem się geologią.
To było moje hobby przez całe życie.
Dziesięć lat temu,kiedy jadłem śniadanie na dworze,
zauważyłem na stolelśniący czarny punkcik.
Dwie sekundy wcześniejjeszcze go nie tam było.
Wziąłem go na palec
i dzięki mojej amatorskiejznajomości minerałów
rozpoznałem w nim małą skałę.
Zaczęliśmy zastanawiać się,czy przypadkiem nie wzięła się z kosmosu.
Wtedy zacząłem googlować i odkryłem,
że istnieją dziwne drobinypyłu kosmicznego
zwane mikrometeorytami.
Wtedy się zaczęło.
Uważa pan, że są tutaj.
Jakiego sprzętu pan używa,żeby zbierać to paskudztwo?
Moją główną bronią jest ten magnes.
Używam go, ponieważ mikrometeorytymają właściwości magnetyczne.
Najpierw wkładam magnesdo woreczka strunowego. O tak.
W ten sposób robię zaczep.
To zdumiewające, że Jon Larsen,używając tak prymitywnego narzędzia,
zapoczątkował zupełnie nową gałąź nauki.
Tutaj będą pobierane próbki.
Będę przesuwał go po ziemi. O tak.
Ciężkie cząsteczkistoczą się i pozostaną na magnesie.
To mogą być mikroskopijne,magnetyczne cząsteczki.
Potem obejrzę je pod mikroskopem.
Ile tych kosmicznych cząsteczekspada dziennie na Ziemię?
Czy znamy tę liczbę?
Tak. Około stu ton.
To jak dwie ciężarówki piasku dzienniewysypujące kosmiczny pył na Ziemię.
Ale to równa się jednej małej cząsteczce
rocznie na metr kwadratowy.
Te cząsteczki to posłańcy, prawda?
Przynoszą panu konkretną wiadomość.
Zgadza się.
To najstarsza materia, jaka istnieje.Nic nie podróżowało na większą odległość.
Kiedy podnoszę jeden mikrometeoryti czuję go na palcu,
wiem, że żaden człowieknie dotknął niczego starszego.
To jak spoglądać w oczy wieczności.
To prochy innego, poprzedniego pokolenia.
Pokolenia gwiazd, które umarły.
To historia sięgająca wsteczaż do Wielkiego Wybuchu.
To Jan Braly Kihle,
geolog, który przeanalizuje próbki Jonapod mikroskopem.
Spodobał nam się jego strój Wyatta Earpa.
Urodził się w Teksasie.
To nietuzinkowy człowiek.
Czterokrotnie pokonał raka,
w tym dwa razy, jak twierdzi,takiego z wyrokiem śmierci.
Chcąc przyczynić się do badań nad rakiem,
uczestniczy w pionierskich projektachleczenia nowotworów.
Oto podziemie.
Tutaj próbujemy robićdokumentację fotograficzną.
- To mój przyjaciel, Jan Kihle.- Cześć.
Współpracujemy od lat,
tworząc kolorowe fotografiemikrometeorytów w wysokiej rozdzielczości
i powiększeniu, jakiego nie zobaczycienigdzie indziej na świecie.
Jak duże musi być?
Te cząsteczki są tak małe,
że praktycznie ich nie widać.
Musimy powiększyć je dwaalbo, lepiej, trzy tysiące razy.
Wtedy uzyskamy zdjęcieo średnicy jednego metra.
Takiego potrzebujemy.
Wszyscy mówili, że to niemożliwe,
a my stworzyliśmycałkowicie nowy rodzaj nauki.
Pamiętasz opinie,jakie słyszeliśmy od naszych kolegów.
- To było przezabawne…- O tak.
…kiedy pytali: „Co zamierzacie zrobić?
Wszyscy wiedzą, że to niemożliwe.
Stosunek sygnału do szumujest większy niż jeden do miliarda.
Wygłupicie się".
Bolało cię to wtedy?
Oczywiście, że nie. Na tym polega nauka.
Nie ma nic wspólnego z emocjami.Liczy się tylko ciekawość.
To jest próbka z dzisiaj.
Ta specyficzna tekstura mówi nam,
że to mikrometeoryt,a nie cząsteczka przemysłowa.
Oczywiście jest dość rozmazana.
Możemy zrobić jej teraz zdjęcie?
- Nie.- Nie.
Gdybyśmy spróbowali,
bicie naszych podekscytowanych sercspowodowałoby zakłócenia.
Dlatego to niemożliwe.Musimy wychodzić, kiedy robimy zdjęcia.
Skąd w ogóle biorą się te cząsteczki?
To dobre pytanie, bo nie znamy odpowiedzi.
Biorą się oczywiście z kosmosu.
Niektóre z pasa asteroid.
Inne z materii kometowej.
Mogą też pochodzić z innych galaktyk,z innych układów słonecznych.
Nie wiemy, z jakiego ciała niebieskiegopochodzi każde ziarenko.
To wprost niesamowite.
Co wtorek wieczór,kiedy Jon przynosi nowy materiał,
jesteśmy zdumieni.
Czujemy się znowu jak dzieci.
Te cząsteczki są małe i samotnetakże w kosmosie.
Niektóre z nich nigdy nie osiągnęłyrozmiaru, który umożliwiłby rozpoczęcie,
nazwijmy to, fazy budowy.
Nie zaczęły tworzyć małych planetw pasie asteroid.
To w zasadzie pył kosmiczny.Pył jest walutą kosmosu.
Tutaj na górzewidać na przykład stop żelaza i niklu.
A tutaj mamy bardzo ładnyzaczątek krystalizacji.
Zaczęło się od szkła.
A teraz będą powstawaćkryształy oliwinu.
Ta otoczka to bardzo cienka warstwasiarczków żelaza.
To wygląda jak jakaś lodowa egzoplaneta.
Wygląda jak lód. Tak.
Jak pękające góry lodowe.
Ta wydaje się szczególnie ciekawa.
Ma bardzo wysoką temperaturęwejścia w atmosferę.
Widać to z przodu, tutaj na górze.
To jest kierunek,z którego wpadła w atmosferę Ziemi.
Kiedy zwolniła, ciężkie metalowe jądrozostało wypchnięte do przodu
pod wpływem inercji.
W ten sposób powstałometalowe wzniesienie z przodu cząsteczki.
Podobnie jest tutaj.Z przodu widać stop żelaza i niklu.
Choć do tej pory zebraliśmyjuż dwa i pół tysiąca okazów,
nie ma dwóch identycznych.
Kiedy zaczynamy
poznawać mikrometeorytyi cząsteczki pyłu kosmicznego,
odkrywamy, że ich geologiabardzo różni się od ziemskiej.
Poruszały się z hiperprędkością,
pięćdziesiąt razy szybciejod lecącego pocisku,
w temperaturach z piekła rodem.
A potem skończyły jako skarby z kosmosu.
To piękno i dziwnośćmogą stać się jeszcze dziwniejsze.
Tak wygląda struktura.
Proszę przytrzymać,a ja podejdę do tablicy.
Struktura, którą wyświetla Clive,
dowodzi istnienia czegoś,co uważano za nieprawdopodobne.
Dotyczy materiio strukturze krystalicznej,
która wydawała się całkowicie niemożliwa.
Tak zwanych kwazikryształów.
UNIWERSYTET PRINCETON
Oto człowiek,który nie zaakceptował tej niemożliwości.
Światowej sławy kosmolog,Paul Steinhardt z Uniwersytetu Princeton.
Udało się panu znaleźć dowódna istnienie naturalnego kwazikryształu,
który znajduje się w meteorycie.
Ale co to jest kwazikryształ?
Kwazikryształ to forma materii,którą uważaliśmy za niemożliwą.
Przez setki lat uważaliśmy,że udowodniliśmy jej niemożliwość.
Teraz wiemy, że nie tylko jest możliwa,
ale też powstała we wszechświecie dawniej,niż mogliśmy sobie wyobrazić.
Zacznijmy od czegoś prostego.
Kryształy mają uporządkowaną strukturę,
niczym kafelki w łazience.
- Dobrze.- Proste kwadraty.
Kwadratowe kafelkipasują do siebie idealnie.
Ale z pięciokątamio pięciokrotnej symetrii
nie pójdzie już tak łatwo.
Trochę w tę stronę.
I…
Już widzę, gdzie będzie problem.
Widzi pan, co się dzieje?
Powstała szczelinai musimy dokonać paru wyborów.
Nie dopasujemy tego tutaj.
Mógłbym dać to tu lub tam,
- ale nigdy nie zdołałbym…- Tak.
Atomy nie cierpią przerw,
więc kiedy zrobimy jew prawdziwych atomach,
będą się ruszać, żeby się ich pozbyć.
Pięciokrotna symetriabyła zakazana dla materii.
Ale kwazikryształysą jeszcze bardziej złożone i zagadkowe.
Popatrzmy najpierwna strukturę kwazikryształów,
żeby zrozumieć ich wygląd.
Dobry przykład stanowita mozaika na stole.
Kiedy się przyjrzymy, zobaczymy,że zrobiono ją z dwóch różnych kształtów.
To kurczaki.
Wygląda na układankę dla dzieci,
ale stoi za nią pomysłowa matematyka.
Ten wzór został odkrytyprzez sir Rogera Penrose’a w latach 70.
To matematyk i czasem także kosmolog.
To niesamowite,że strukturę kwazikryształów…
ŚWIĄTYNIA DARB-I-IMAM
…można znaleźć w świątyniw irańskim Isfahanie.
Bez znajomości stojących za niąmatematycznych zasad,
rzemieślnicy sprzed ponad 500 lat
rozwiązali niemożliwą geometriępięciokrotnej symetrii.
O proszę.
Teraz muszę pana ostrzec.
To było zasadne ostrzeżenie.
Rzeczywiście robi się totak skomplikowane,
że nie będziemytorturować was szczegółami.
Pokażemy tylko próbkę.
Zamiast jednego dwudziestościanumamy dwudziestościan dwudziestościanów.
Zastanawialiśmy się,czy rozbudowanie tego na zewnątrz
pozwoli utrzymać tę strukturę,ale pojawił się problem.
Ten model pomógł go jednak rozwiązać.
Przedstawia prawdziwy kwazikryształ.
…można zbudować tylko tę płaszczyznę…
Steinhardt chciał znaleźć taki w naturze.
Pojechał pan na ekspedycję na Kamczatkę.
To musiało być zainspirowaneteoretycznym…
Tak. Zainspirowane tym modelem.
Ten model mówi nam,
że jeśli w atomach działają siły,które są jak te wiązania,
to muszą utworzyć taką strukturę.
Od razu pomyślałem:
„Czy natura mogła utworzyć kwazikryształ,zanim zrobili to ludzie?”.
Tak zaczęło się trwające dziesięcioleciaposzukiwanie naturalnego kwazikryształu.
W końcu znaleźliśmy Lucę Bindiego,mineraloga z Florencji…
UNIWERSYTET FLORENCKI
…który miał w swoim muzeum małą próbkę
złożonej skały,
mającej w środku ziarenko kwazikryształu.
Badając tę próbkę odkryliśmy
na podstawie paru wskazówek,że to kawałek meteorytu.
To nie wystarczyło jako dowód.Musieliśmy odkryć, skąd ta skała pochodzi
i spróbować zdobyć więcej jej próbek.
I tak Paul Steinhard oraz Luca Bindi
wyruszyli na ekspedycjęna wschodnie krańce Rosji,
w pobliże Cieśniny Beringa.
Czerwony znacznik pokazujemiejsce odkrycia fragmentów meteorytu.
Znaleziono jewzdłuż Strumienia Listwenickiego,
o którym nikt nigdy nie słyszał.
W skład ekspedycji wchodzili członkowierosyjskiej ekipy geologicznej,
która odnalazła pierwszą próbkędekady temu.
Musieli przemierzyć niezbadany teren,
zupełnie nieznany Paulowi Steinhardtowi.
Jego doświadczenie polowe nie wykraczałopoza uniwersyteckie trawniki.
Prześladowały go niezliczone komary.
Tutaj widzimy goz siatką przeciw komarom na twarzy.
Spał niespokojnie.
Niedźwiedzie pojawiały sięw jego koszmarach i na jawie.
Trud włożony w znalezieniekawałków meteorytu opłacił się.
Ich znalezisko od razuwydawało się obiecujące.
Bindi i Steinhardmieli powody do świętowania,
chociaż jeszcze nie wiedzieli,czy próbki zawierają kwazikryształy.
Promienie rentgenowskie pozwoliłyzobaczyć w nowo odkrytych próbkach
zakazaną pięciokrotną symetrię,
dowód na istnieniekwazikryształów w meteorycie.
Co pan czuł, kiedy pan to odkrył?
W tamtej chwilizatrzymał się dla mnie czas.
Ponieważ…
Kiedy tylko zobaczyłem to zdjęcie,od razu wiedziałem,
że wszystko,co próbowaliśmy osiągnąć przez dekady,
zostało właśnie osiągnięte.
Do tego udowodniliśmy,że ten kwazikryształ
nie tylko powstał w naturze,ale też że zaszło to w kosmosie.
OŚRODEK BADANIA METEORYTÓW
Zostawiamy za sobąnieprzeniknione tajemnice materii
i zwracamy się w stronę zwyklejszych skał,które na nas spadły.
…mamy tu klejące wycieraczki.
Uniwersytet Stanu Arizonazgromadził ich dużą kolekcję.
Wniesiony z zewnątrz brudtrafia do schowka.
UNIWERSYTET STANU ARIZONA
Ale czekały na nas szalone opowieści.
Po wejściu musimy stanąć tu,żeby pozbyć się brudu.
Dobrze.
Oprowadzał nas Laurence Garvie, kustosz.
W środku jest nadciśnieniezatrzymujące napływ powietrza z zewnątrz.
- Brudu nie ma?- Nie.
Cały czas obserwuje nas kamera.Proszę o uśmiech.
Najważniejsze jest jednak,
żeby w miejscu przechowywania meteorytów
zachować jew możliwie największej czystości.
Wydaje nam się, że jesteśmy czyści.
Ale tutaj unikamy nawetzatłuszczania próbek palcami.
Proszę więc włożyć rękawiczki.Ja zrobię to samo.
Dzięki temu mogę panu pokazać
wyjątkowo spektakularny meteoryt,który spadł zaledwie parę tygodni temu,
konkretnie na Kostaryce.
Ten meteoryt zawierawiele związków organicznych.
To ważne, bo mówi namo początkach Układu Słonecznego
i być może równieżo powstaniu w nim życia.
Próbki są tutaj, w specjalnych gablotach.
Są chłodzone azotem.
Mamy więc suchy azot.
To ważne: jest on wpompowywany do gablot.
Kiedy ją otworzę,będzie to można usłyszeć.
To konserwuje meteoryty.
Nie mają styczności z wodą ani z tlenem.
To najlepsza metoda konserwacji,jaką dysponujemy.
To ten syk?
Tak.
Przykładowo to jest…
jeden z najbardziejniesamowitych meteorytów.
Proszę zobaczyć nazwę.
„Psia buda”.
Weźmy…
A więc… muszę dodać jedno:proszę go nie upuścić.
- Spróbuję.- Proszę nie upuścić.
Ten kamień spadłkilka tygodni temu na Kostaryce.
Przebił się przez budę,
w której spał pies.
- Mam nadzieję, że go nie zranił.- Minął psa o milimetry
i wbił się w ziemię tuż obok niego.
Wyróżnia go również to,że przykleiła się do niego sierść psa.
Serio?
Zdumiewające jest to,
że kiedy się go powącha,
czuć związki organiczne,które wchodzą w jego skład.
Mają cztery i pół miliarda lat
i powstały na młodej planecie,
która już nie istnieje.
Zostały uwięzione w tym kamieniu
i spędziły cztery miliardy latw pasie asteroid.
Potem, z jakiegoś powodu,kamień go opuścił
i wylądował na Kostaryce.
A teraz jest w naszym skarbcu.
Co to za zapach? Przypomina…
Nie wiemy dokładnie, ale wydaje się nam,
że przypomina naftalinę.
Coś podobnego do tego związku.
Jak jakiś rozpuszczalnik?
Trochę tak.
Odłożę go, chyba że chce panjeszcze potrzymać.
- Nie.- Przy okazji,
czerwień pochodzi z dachu budy.
Natomiast biel z podłogi budy.
Czy pies od razu zorientował się,
że odwiedził go gość z nieba?
Nie, ale co ciekawe,
ludzie wykorzystywali psy do szukaniameteorytów ze względu na ich zapach.
Można je nauczyć go szukać.
Odłóżmy to teraz.
To meteoryt żelaznyz Toluki w regionie Jiquipilco.
Proszę potrzymać.
Proszę nie upuścić, bo pęknie.
O rety.
Musi ważyć jakieś 30, 40 kilogramów.Ten jeden kamień.
To czysta ruda żelaza?
Czyste żelazo, ale bogate w nikiel.
- Nie upuśćmy go. Już.- Proszę.
Ten niezwykły materiałnie był dotąd pokazywany w telewizji.
Nazywa się tektyt.
Nastąpiło uderzenie w Ziemię,
które stopiłodużą część powierzchni planety.
W tym przypadku pewniekilka tysięcy kilometrów kwadratowych.
Ten obszar stopił się prawie natychmiast.
Następnie fala uderzeniowa
rozrzuciła ten materiałna jednej trzeciej powierzchni Ziemi.
Kiedy to było?
Szacujemy, że jakieś 750 tysięcy lat temu.
Wydaje się, że to bardzo dawno,
ale z punktu widzenia geologiito ledwie wczoraj.
- To bardzo świeże zjawisko.- To szkło?
To jest… Proszę posłuchać…
To szkło, ale nie mapochodzenia pozaziemskiego.
To jest stopiony materiał z Ziemi,
który po stopieniuzostał rozrzucony po powierzchni planety.
Można go znaleźć na Filipinach,w Południowo-Wschodniej Azji,
przez Indonezję, aż po Australię,
a potem aż po Antarktydę.
To było przeogromne zdarzenie.
Proszę popatrzyć na te kształty.Co nam one mówią?
Mówią nam, że materiał został rozrzucony,a następnie zastygł w powietrzu.
Gdybyśmy tam byli, kiedy to upadło,
nie przeżylibyśmy?
Nic by nie przeżyło.
Kilka tysięcy kilometrów kwadratowych
zostałoby momentalniezamienionych w szkło.
Popijałby pan sobie herbatęi zamienił się w szkło, jak wszystko inne.
Każdy z tych kamieniz mrocznych, odległych światów
ma swoją historię.
Na przestrzeni dziejówmeteoryty rozbudzały ludzką wyobraźnię.
Tak proste narzędzie jak latarka komórki
wydobywa tajemnicze pięknoz tych dalekich przybyszów.
Mamy tutaj…
W tym samymOśrodku Badania Meteorytów w Tempe,
spotkaliśmy dr Meenakshi Wadhwę,
jedną z czołowych badaczek meteorytów.
…czterdzieści tysięcy meteorytów.
PLANETOLOŻKA
- W tym dzieło Barbary Hepworth.- Właśnie.
To wspaniałe zasoby do naszych badań.
POSŁAŃCY Z INNYCH ŚWIATÓW
Co tu widzimy?
Ten okrągły obiekt
to malutka…
Można go sobie wyobrazićjako małą kropelkę,
która istniała we wczesnej historiiUkładu Słonecznego,
jakieś cztery i pół miliarda lat temu.
Przed akrecją planet?
Tak. Wtedy istniał tylko gaz i pył.
Nic więcej.Żadnych planet, żadnej Ziemi. Nic.
I te…
Te obiekty zostały opisanejako krople ognistego deszczu,
który kondensował się z tej mgławicy,
z tej chmury gazu i pyłu.
Prawdopodobnieprzez jakieś procesy uderzeniowe,
które zachodziłyu początków Układu Słonecznego.
Nie wiemy dokładnie, jaka jest ich geneza,
ale sądzimy, że procesy tego samego typu
zachodziły w innych układach,które się teraz formują.
Jakie pierwiastki się tu znajdują?
Widzi panten piękny wzór przypominający witraż?
To minerał nazwany oliwinem.
Jeśli teraz to obrócę,
światło przechodzące przez minerał
spolaryzuje się.
W ten sposób sam minerał
wygasza światłopadające w niektórych kierunkach.
Możemy więc zobaczyć,jak rozjaśnia się i przygasa.
To naprawdę wygląda jak przepiękny witraż.
- Myślę, że jest… Tak.- Olśniewający.
Oto plasterek.
Cienki plasterek próbki z Marsa,na który patrzyłam
na początku moich badań nad meteorytami.
To mnie zafascynowało. Wyglądał znajomo,choć pochodził z zupełnie innego świata.
Wiemy, że ta skała pochodzi z Marsadzięki uwięzionym w niej gazom,
które mają ten sam skład,co atmosfera Marsa.
Jeżeli podgrzeje się kawałek tej skały,
uwolnione zostaną gazy,których skład można zmierzyć.
To jest ten sam skład,
który miała próbkapobrana przez sondę na Marsie.
- Niesamowite.- To prawda.
Czy Carl Sagan miał rację,że powstaliśmy z gwiezdnego pyłu?
Tak. Wszyscy z niego jesteśmy.
Każdy pierwiastek w naszym ciele
był zsyntetyzowany w gwiazdach,zanim tu przybył.
Tak. Jesteśmy gwiezdnym pyłem.
- Ostatecznie.- Przepiękna myśl.
Tak.
To był jedyny momentw trakcie kręcenia tego filmu,
kiedy nie mogłem się oprzeć.
Musiałem interweniować zza kamery.
Raczej nie jestem gwiezdnym pyłem.Jestem Bawarczykiem.
Tak. To specjalny okaz.
Tak. To prawda.
Nasza podróż zabrała nas
wszędzie, gdzie na Ziemięspadły duże kule ognia.
KRATER RAMGARHRADŻASTAN, INDIE
Chcieliśmy dowiedzieć się,czy życie przybyło z kosmosu.
To jest krater Ramgarh w Radżastanie,w Północnych Indiach. Ma 4 km średnicy.
Z kosmosu od razu rzuca się w oczy,
ale stojąc na ziemi ciężko zauważyć,że jest się w kraterze.
Mimo to od X wiekubudowano tu hinduistyczne świątynie.
Ciekawiło nas,czy materia organiczna z meteorytów
mogła dostarczyć składnikówżyciu na naszej planecie.
Zapytaliśmy o to ekspertkę,profesor Nitę Sahai,
która bada przejścieod chemii do biologii.
Znajdujemy się wewnątrz ogromnego krateruuformowanego przez uderzenie meteorytu.
Nie wiemy, czy był to chondryt węglisty,
ale wiemy, że tego typu meteoryty
zawierają różne organiczne molekuły.
Które z nich są kluczowe,żeby powstało życie?
W sumie w meteorytach znalezionowszystkie budulce życia.
GEOCHEMICZKA
Aminokwasy tworzące proteiny,
cząsteczki lipidówtworzące membrany komórkowe,
a nawet rybozę, która jest cukrem.
Dla mnie to zdumiewające,
że w meteorytach znajdują się cukryi składniki tworzące proteiny.
Tak.
Powstały geologicznie, jak minerały?
Nie są jak minerały.To cząsteczki organiczne,
a minerały są nieorganiczne,ale zakłada się, że powstały
przez oddziaływanie molekuł organicznychna powierzchnię minerałów.
Na przykład na ziarna międzyplanetarne
czy na powierzchnię samych meteorytów.
Wciąż jednak duży krok dzieli
te składniki od początków życia.
- Tak.- Co jest zatem potrzebne?
Chyba jakiś tygiel na te elementy
oraz źródło ciepła?
Tak. Te proste budulce muszązostać spolimeryzowane w dłuższe łańcuchy,
które mogą się składać i sprawnie działać.
Co pani sądzi o idei panspermii,
według której życiejest rozproszone w kosmosie?
Czy można sobie wyobrazić,że żywe organizmy
mogą przetrwać ekstremalne temperaturyi promieniowanie kosmiczne?
DNA jest tak naprawdę całkiem odporne.
Może przeżyć w kosmosie.
Nawet cały organizm może przetrwać,jeśli jest w postaci zarodnika.
Ludzie dokopali się głębokopod powierzchnię Ziemi
i nawet poniżej kilku kilometrów
znaleziono bakterie, które żyły tamprawdopodobnie przez miliony lat.
Przeżywają w swoistym stanie zawieszeniaczynności życiowych.
Czy wie pani, dlaczego kapłanibudowali tu świątynie?
Ta jest poświęcona Śiwie.
To nie może być zbieg okoliczności.Mieści się w kraterze po meteorycie.
To interesujące, że ta świątyniajest poświęcona Śiwie i Parwati.
To świątynia tantryczna,która reprezentuje stworzenie.
Śiwa jest także bogiem zniszczenia.
W mitologii hinduskiej mówi się
o cyklach stworzeniai zniszczenia wszechświata.
To adekwatne, bo świątynia stoiw kraterze po uderzeniu meteorytu,
które mogłozmieść z powierzchni ziemi życie,
ale także dostarczyćcząsteczki organiczne,
które mogły to życie zasiać.
Lokalny sadhu potwierdził tow podobnych słowach.
Jeżeli ludzkość i wszystko, co żywe,wymrze wskutek wojny lub meteorytu,
życie odnowi się tutaj,w tym jeziorze meteorytowym.
Musieliśmy udać się w miejsce uderzenianajwiększej ognistej kuli.
To miejsce o niewymawialnej nazwie
na wybrzeżu półwyspu Jukatan w Meksyku.
PORT CHICXULUBMEKSYK
W tym miejscu na naszej planeciewydarzyła się niewyobrażalna apokalipsa.
To, co spadło tutaj z kosmosu,
miało siłę setki milionów,a może nawet tysięcy milionów większą
od bomby atomowej,którą zrzucono na Hiroszimę.
Nic tutaj nie przypominao tamtym zdarzeniu.
Wszystko pokrywa ciężka warstwa nudy.
Chicxulub jest kurortem tak opuszczonym,że aż chce się płakać.
Tutejsze psy,podobnie jak wszystkie inne na Ziemi,
są zbyt nierozgarnięte, żeby zrozumieć,
że trzy czwarte gatunków wyginęło
przez wydarzenie,które tu miało tu miejsce.
Dinozaury przeżyłyjedynie w lokalnym muzeum.
Ich oczy zrobili ludzie.Nie rozpoznają niczego.
Tylko odciski ich stóp są autentyczne,
ale widać po nich,że spacerowały, a nie uciekały.
Były nieświadomenagłej śmierci wszystkiego.
To opuszczone miejsceznajduje się w centrum
jednego z największychgeologicznych kataklizmów w historii,
który nieodwracalnie zmieniłbieg życia na planecie.
Jakieś 66 milionów lat temu asteroidao średnicy być może dziesięciu kilometrów
uderzyła w Ziemię z prędkością20 kilometrów na sekundę.
Siła uderzenia była tak ogromna,
że wyżłobiła dziuręo głębokości 30 kilometrów.
Powstał krater,
który rozciąga się 100 kilometrów na morzui 100 kilometrów na lądzie.
Od uderzenia w skorupę Ziemiwytworzyła się tak wysoka temperatura,
że stopiła i wyparowałazarówno skorupę, jak i sam bolid.
Doszło do trzęsień ziemi o magnitudzie 11.
To 100 razy więcej od jakiegokolwiekhistorycznego trzęsienia ziemi.
Megatsunami, fale wysokie na 100 metrów,
spustoszyły wybrzeża odległych oceanów,
a ogromny obłok pyłu,stopionych kropli i gazów
uniósł się do atmosfery.
Część wyrzuconego materiału osiągnęłaprędkość ucieczki i wyleciała w kosmos.
Roztopione krople spadałyna powierzchni trzech tysięcy kilometrów,
rozpalając ogromne pożary na lądzie.
Podoba mi się, jak to przestawiają filmy.
OSTATNI DZIEŃ DINOZAURÓW
800 kilometrów od miejsca uderzenia
światło jest tak intensywne,
że ciała Alamozaurówwydają się przezroczyste.
Wypala ich cienie na ziemi.
Gorące światło parzy je w oczy.
Nie mogą widzieć,co zmierza w ich kierunku.
Wciąż jednak to czują.
Ssaki przetrwały i skorzystałyz nowych możliwości ekologicznych.
Prawdopodobnie nie byłoby tutajgatunku Homo sapiens,
gdyby nie to kolosalne uderzenie.
Do lat 70. nikt nie wiedziało istnieniu tego krateru uderzeniowego.
Anomalie grawitacyjne i dane z odwiertówujawniły jego strukturę i wielki rozmiar.
PORT CHICXULUB
Jedyną oznaką na powierzchni
jest tajemniczy pierścień studni krasowychzwanych cenotes.
To geologiczne echo uderzenia.
Na półwyspie Jukatannie ma jezior ani rzek,
więc studnie krasoweprzyciągały starożytnych Majów.
Bez istnienia cenotes
nie mogłoby powstać centrum kulturymiasta Chichén Itzá.
PIRAMIDA KUKULKANA
Rozwinęła się zaawansowana cywilizacjaz systemem pisma,
astronomią i monumentalną architekturąświątyń oraz piramid.
Wybudowano nawet obserwatorium,jeszcze przed powstaniem teleskopów.
Śledzono pozycje ciał niebieskich.
Majowie mieli najbardziej precyzyjnyw tamtych czasach kalendarz.
Głęboko fascynowała ichtematyka śmierci i życia pozagrobowego.
W ich wierzeniach istniałodziewięć zaświatów i 13 niebios.
Chcieliśmy zobaczyć trochę zaświatów,
więc zeszliśmy na dno pobliskiej cenote.
ARCHEOLOŻKA JASKINIOWA
Fátima Tec Poolto ekspertka od jaskiń i archeolożka.
Zabrała nas do jednej z siedzibboga deszczu.
Ta cenote do niedawnabyła praktycznie nieznana.
Proszę mi powiedzieć,jaki jest związek między tą cenote,
jaskinią, a rytuałami i wierzeniami Majów?
To interesujące miejsce,
ponieważ widać tu,jak łączą się koncepcje wody i jaskiń,
i jak Majowie używali go do rytuałów.
W środku widać mury, co sugeruje,że Majowie pielgrzymowali tutaj,
żeby wyjść poza święte ściany.
- Możemy wejść?- Oczywiście. Chodźmy.
Jaskinie są postrzeganejako wejście do zaświatów,
dlatego widzimy tutaj,jak wykorzystano naturalną formę jaskini,
żeby przeprowadzić rytuałzłożenia ludzkich szczątków,
należących prawdopodobniedo przodka majańskiej rodziny.
- Z jakiego okresu pochodzą?- Prawdopodobnie z preklasycznego.
Widzimy tutaj również portal.
Prowadzi głębiej w zaświaty.
Jest tu jeszcze coś interesującego.
Kość z ludzkiego palca.
Została umieszczona w części muru.
Jeśli bliżej się przyjrzeć, widać prochy,prawdopodobnie z rytuału pogrzebowego,
który odbył sięprzed umieszczeniem palca w murze.
Czy ludziemogą bezpiecznie wejść w zaświaty,
do siedziby bogów?
Oczywiście!
Nasza wizyta przypadłana meksykański Dzień Zmarłych.
Majowie mieli obsesję na punkcie śmierci.
Są tu niekończące się fryzyz samymi czaszkami.
Główny cmentarz w Méridzie.
Wszystko to w granicach krateru Chicxulub.
Zmarli opuszczają grobyi dołączają do żywych.
PARK W CASTEL GANDOLFOLETNIA REZYDENCJA PAPIEŻA
Jesteśmy w spokojnym parku
przy letniej rezydencji papieżaw Castel Gandolfo.
Jest to też jednak miejscepoważnych badań naukowych.
Stoi tu obserwatorium astronomiczneznane ze swojej fotograficznej mapy nieba.
Tuż przy rezydencji leży jezioro Albano,ogromny krater wulkaniczny.
Dyrektorem obserwatorium jest jezuita,brat Guy Consolmagno.
PLANETOLOG
To jeden z czołowych badaczy meteorytów.
Bracie Guy, w centrumWatykańskiego Obserwatorium
znajduje sięwspaniała kolekcja meteorytów.
Wręcz historyczna.
Zgadzam się całkowicie.Pracuję nad nią od prawie 30 lat.
Dlatego brat tu przyjechał?
Nie wybrałem sobie tego miejsca.
Zrobiłem to w ramach ślubu posłuszeństwa.
Byłem naukowcem,a potem wstąpiłem do jezuitów.
Myślałem, że będę uczył w szkole,na przykład w Georgetown.
Ale polecono mi przyjechać do Rzymu,
jeść to okropne jedzeniei oglądać te nudne krajobrazy.
A tak, była tu jeszcze kolekcjalicząca tysiąc meteorytów.
Nie wiedzieli, że te meteoryty tu były.
Nie wiedzieli, że się w nich specjalizuję.
To był jeden z tych boskichzbiegów okoliczności.
Meteoryty są niezwykłe.
To części kosmicznej przestrzeni,które odwiedziły nas na Ziemi.
Możemy stwierdzić, że nie są z Ziemi,
w ich skład chemicznywchodzą zupełnie inne materiały,
i że mają cztery i pół miliarda lat.
Nasza umiejętność zrozumienia tego
sama w sobie jest cudem.
Uznałby brat za prawdopodobne,że gdzieś w kosmosie jest życie,
a życie na Ziemimoże pochodzić skąd indziej?
To możliwe. Nie wiem.Nie mam wystarczających danych.
Ludzie czasem pytają mnie,
czy wierzę, że w kosmosie istnieje życie.
Myślę, że tak właśnie trzeba o to pytać.To kwestia wiary. Nie mam danych.
Gdyby przyszedł pan do mniejako naukowiec,
prosząc o środkina szukanie życia w kosmosie,
i miałby pan świetny projekt,zgodziłbym się.
Z drugiej strony, gdyby chciał pan badaćzielone ludziki z latających spodków,
to nie sądzę, żebym na to poszedł.
Gdyby jednak zielone ludziki przyleciały,rozważyłby brat ich ochrzczenie?
Tylko gdyby o to poprosiły.
Brat Guy pokazał nam historyczny teleskop.
Posłużył do sfotografowania całego niebai stworzenia atlasu fotograficznego.
Dlaczego w różnych czasach i miejscach
ludzie sądzili, że niebiosa są na górze?
Nie wiem, ale to prawda.
W wielu językach
słowo „niebo” ma dwa znaczenia.
Mój jedyny pomysł,
a ekspert znalazłby pewnielepszą odpowiedź,
mój jedyny pomysł jest taki,że patrząc na gwiazdy
możemy doznaćpotrzebnego nam poczucia małości,
które pozwala przygotować sięna spotkanie z bogiem.
Czy spadająca gwiazda
to dla brata ciekawe naukowe zdarzenieczy źródło podziwu?
Tak. Jedno i drugie.
Prawdę mówiąc, dzięki temu, że znam naukę,mój podziw jest jeszcze większy.
Jedną rzeczą jest zobaczyć ładne światło,
a inną wiedzieć,jakie pierwiastki je tworzą,
dlaczego ma taki kolor,
czego mogę się z niego nauczyć
i mieć nadzieję, że zostało nagrane,żebym mógł je zmierzyć.
Nie tylko podziwiać jego piękno,
ale też wiedzieć,co mówi o pyle kometowym,
obłoku pyłu pozostawionym przez kometę,w który wlatuje Ziemia.
Jak płatki śnieguuderzające o przednią szybę,
rozbłyski światłatrafiają w naszą atmosferę.
To wszystko tylko zwiększa radość.Nie umniejsza jej.
To przywodzi na myśldynamikę różnych porządków wiedzy,
racjonalnego i poetyckiego,twórczego i intelektualnego.
Wydaje mi się, że korzysta bratz tych samych procesów myślowych,
żeby ogarnąćtak rozległe zagadnienie jak kosmos
i tak intymne jak dusza.
Nie można ogarnąć jednego bez drugiego.
Nie możemy zajmować się nauką,
a nawet nie chcemy tego robić,
jeśli nie potrafimyzachwycać się i podziwiać.
Nie można wierzyć w stworzyciela,
nie doświadczając wszechświata.
Inaczej po co w ogóle wierzyć?
Opisywał brat,że jako student w latach 70.
widział brat kometę Westa.
Wtedy nie wydała się bratu imponująca,tylko przerażająca.
Wstrząsnęła bratem do głębi. Dlaczego?
Na niebie pojawiła się kometa,
która wyglądałatak jak inne komety na zdjęciach.
To było coś, co znałem tylko z fotografii.
Jej miejsce nie było na niebie.Była duża i straszna.
Dzień wcześniej jej nie było.Byłem zdumiony.
Wtedy zrozumiałem,dlaczego starożytni widzieli w kometach
posłańców niosącychcoś bardzo strasznego i dziwnego.
Jak zareagowałby Kościół,gdyby teleskopy NASA wykryły,
że w stronę Ziemi mknienaprawdę groźny obiekt?
Szczerze? Modlilibyśmy się.Co innego by nam zostało?
DZIEŃ ZAGŁADY
Chcę pokazać fragment filmu,
w którym fizyczny i egzystencjalny strach
wywołują przyjemny dreszcz emocjiu publiczności.
Zostało to pięknie pokazane.
Poza modlitwami brata Guya
wdrożono takżepraktyczne środki ostrożności.
Znajdujemy się w Pan-STARRS…
OBSERWATORIUM PAN-STARRSHALEAKALA, HAWAJE
…Placówce Panoramicznej Obserwacjii Szybkiego Reagowania,
mieszczącej się na hawajskiej wyspie Maui.
Hamulec zwolniony.
TECHNICZKA OBSŁUGUJĄCA TELESKOP
Proszę się odsunąć. Obniżę go.
To jeden z teleskopóww trakcie prac konserwacyjnych.
Próbujemy, tak?
- Tak. Spróbuję.- Dobrze.
CENTRUM OPERACYJNE
Dr Joannie Bulger, w pewnym sensie…
INSTYTUT ASTRONOMICZNY, HAWAJE
…powierzono ochronę ludzkości.
Podobnie jak jej koledze,dr. Markowi Willmanowi.
Wystarczy na nich popatrzeć,by poczuć się bezpiecznie.
INSTYTUT ASTRONOMICZNY, HAWAJE
Pozwolili namprzeszkodzić im na nocnej zmianie.
- Dobry wieczór.- Clive, hej.
- Znalazłem was. Nocną straż.- Jak leci?
- Chodź tu. Siadaj.- Siadaj.
Chronicie nas przed kosmicznymi skałami,które mogą mieć wrogie zamiary.
Obserwowaliśmy, ale musieliśmy zamknąć,bo wilgotność podskoczyła.
Osiągnęła poziom 90%.
Zamykamy, gdy przekroczy 85,żeby ochronić lustro.
Nie chcemy wilgoci na lustrze.
A jak komunikujecie sięz kontrolerami na teleskopie?
No cóż… To my jesteśmy kontrolerami.
Na szczycie nikogo nie ma.To zdalne obserwatorium.
Kiedyś trzeba było tam jechać.
To trzy kilometry wysokości.Wygodniej jest tu na dole, na 600 metrach.
Co tu widać?Na tym ekranie jest chyba nocne niebo.
Tak. To mapa nieba.
Tutaj jest zenit.
Dokładnie na górze. A tu jest teleskop.
Tutaj jest obiekt,który mieliśmy obserwować.
Robimy około 60 zdjęć,
z czego cztery to zdjęciatego samego punktu na niebie.
Tworzy się króciutki,czteroklatkowy filmik.
Tak wychwytujemy ruch obiektów.
Macie największe aparaty na Ziemi.
- Prawda?- Tak.
Mój aparat ma 12 megapikseli.
- Dwanaście megapikseli.- A wasz?
Nasz ma ponad miliard pikseli,
więc jest dużo większy
od typowego aparatu.
Co się dzieje na tym zdjęciu?
- To tablica pikseli?- Tak.
To nieobrobione zdjęcie, które zrobiliśmyz 45-sekundowym naświetleniem.
Widać tu rozmiar samego aparatu.
W ten sposóbuzyskujemy trzystopniowe pole widzenia,
odpowiedniksiedmiu stopni kwadratowych na niebie.
Sam aparat jest złożony
z tablicy adresowalnych matryc CCDo rozmiarach osiem na osiem.
Możemy kliknąć na jedno ze zdjęć.
- To tutaj.- Co to jest?
- Czy to meteor?- Tutaj?
Nie. To dwa satelity,które złapaliśmy w pole widzenia.
Ta praca daje satysfakcję,
bo nie chcemy skończyć jak dinozaury.
Dlatego warto się rozglądać.
Choć szanse na to, że coś wielkiegoniedługo w nas uderzy, są nikłe,
prędzej czy później tak się stanie.
Dlatego tego wypatrujemy.
Czuję, że będę mógł spać spokojniej,
skoro wiem, że tutaj na nocnej zmianiezawsze jest ktoś,
kto szuka nadlatujących bolidów.To wspaniałe.
Przez cały rok. Co noc.
Dziękuję bardzo za to, że nas chronicie.
- Nie ma za co. To dla nas zaszczyt.- Tak.
Zdjęcia nocnego niebaanalizuje dr Rob Weryk…
INSTYTUT ASTRONOMICZNY, HAWAJE
…kanadyjski badaczzajmujący się obroną planety.
Nie wierzę, że pierwszy razogląda pan teleskopy.
Zwykle skupiam sięna analizie danych, ocenie kandydatów.
Miło więc móc zobaczyć teleskop.
To jak spotkanie z bratem,którego wcześniej pan nie znał?
To prawda. Tak.
Pod koniec nocy otworzyli gona półtorej godziny.
Dziś rano przejrzeliśmy dane
i znalazłem sześć obiektów-kandydatów.
„My”, czyli „pan”.
Tak. Ogólnie to zajęcie zespołowe,ale to ja je oceniam.
Jaki najciekawszy obiektudało się panu znaleźć?
Najciekawszy obiektjest znany pod nazwą „’Oumuamua”.
To pierwsza odkryta kometa międzygwiezdna.Przybyła spoza Układu Słonecznego.
To pierwszy tego typu obiekt,jaki odkryto.
’Oumuamua?
’Oumuamua. To hawajskie słowo.Oznacza „pierwszego posłańca z daleka”.
Proces składa się z dwóch kroków.
Oprogramowanie nie jest idealne.Trzeba po nim sprawdzać.
Tu właśnie wkraczam ja.
Moim obowiązkiemjest ocena wszystkich nocnych wykryć.
Prawdziwe obiekty
będą widocznejako seria punktów lub ze smugą.
Jest pan pierwszą osobą, która je widzi?
Tak. Obserwatorzy zbierają dane,
a ja jako pierwsza osoba na Ziemiwidzę je i oceniam.
Gdybym ocenił jakiś obiektjako niebezpieczny, wszcząłbym alarm.
Alarm błyskawicznie zwróciłby uwagę
Biura ds. KoordynacjiObrony Planetarnej w NASA.
Niewiele osób wie o jego istnieniu.
BIURO DS.KOORDYNACJI OBRONY PLANETARNEJ
Osobą odpowiedzialnąjest dr Kelly Fast, astronomka.
ASTRONOMKA
Ponoć uważa pani asteroidyza szkodniki Układu Słonecznego.
Dlaczego?
Zdarza się, że astronomowieobserwujący obiekty inne niż asteroidy
patrzą na swój cel
i nagle asteroidy wpadają im w kadr.
Jeśli więc obserwuje się coś innego,
wtedy asteroidy są szkodnikami.
Dla nas w NASA
są fantastyczne do badańi jako cele dla statków kosmicznych.
Mamy też jednak na nie oko,
bo niedobrze, kiedy dwa obiekty zajmujątę samą przestrzeń w tym samym czasie.
Chcemy więc wiedzieć,czy żaden nie przetnie orbity ziemskiej,
kiedy będzie tam nasza planeta.
Pył uderza w ziemską atmosferę cały czas.
Kiedy widzimy spadające gwiazdy,
to tylko pył płonący w atmosferze.
Jednak w przypadku większych obiektów,
wielkości asteroid…
Atmosfera ziemska jest świetnaw spalaniu różnych rzeczy,
ale czasem są one za duże, żeby dała radę.
Czelabińsk, średnica 20 metrów.Prawdziwe zniszczenie.
Katastrofa tunguskana Syberii w 1908 roku.
Prawdopodobnie asteroidao średnicy 40 metrów.
TUNGUSKA, SYBERIA
Wybuch powaliłosiemdziesiąt milionów drzew,
ale nigdy nie odnaleziononawet drobiny asteroidy.
A co z obroną? Co możemy zrobić,kiedy pędzi na nas takie bydlę?
Jak możemy sobie z tym poradzić?
Najlepszą obroną jest przygotowanie.
Najpierw trzeba je znaleźć.
Bez tego nie wiadomo, jak szykować obronę.
To jest pierwszy krok.
I właśnie temu służą naziemne badania.
Popatrzmy na to w ten sposób.
Mamy Słońce,
Ziemię i inne planety,które obiegają Słońce,
jak na bieżni.
Mamy też asteroidy,które również po niej krążą.
Wiele razy mogą się do siebie zbliżyć.
W sumie dość często dochodzido takiego zbliżenia.
Asteroida zbliża się do ziemina małą odległość,
co może oznaczać wielokrotnośćodległości między Ziemią a Księżycem.
Załóżmy jednak, że pojawia sięogromna asteroida, a my mamy mało czasu.
W filmach są wysadzane w powietrze.
DZIEŃ ZAGŁADY
Niekoniecznie trzeba to robić.Wystarczy mocne popchnięcie.
Można by użyć do tego bomby atomowej,która pojawia się w niektórych filmach.
Odpaliłoby się ją jednak obok asteroidy.
Energia wybuchu napromieniowałabyjej powierzchnię,
a materiał wyrzucony z asteroidy
pchnąłby ją w innym kierunku.
Mniej agresywne podejście…
ASTEROIDA RYUGU, ROZMIAR 1 KM
…wypróbowała japońska sondana asteroidzie Ryugu.
Patrząc na cień rzucany przez sondę
na jej powierzchnię,możemy zobaczyć, jaka jest mała.
Grawitacja jest tak niewielka,że bardzo delikatne lądowanie
zdołało wyrzucićduże ilości odłamków w kosmos.
Widzimy tu, skąd biorą się meteoryty.
Sama sonda wraca już na Ziemię,
niosąc ważącą gram próbkępobraną z asteroidy.
Większe okazyznalazły raj na Antarktydzie.
To nie tak, że spada tu ich więcejniż gdzie indziej.
Są widoczne na rozległych lodowcachpokrywających niemal cały kontynent,
większy niż Stany Zjednoczone.
Południowokoreańscy naukowcyzaprosili nas na polowanie.
W ich stacji, nazwanej Jang Bogo…
STACJA JANG BOGOANTARKTYDA
…na wybrzeżu Wschodniej Antarktydy,przebywa 50 osób.
Południowe lato trwa niemal pięć miesięcy,
w czasie którychsłońce nigdy nie zachodzi.
Wnętrze okazało się bardziej przestronne,niż przewidywaliśmy.
Parę kilometrów dalej, sześciu ludziz ostatniej ekspedycji Scotta
przetrwało całą zimę, kuląc sięw śnieżnej, zaledwie trzymetrowej jaskini.
Marzli i głodowali w nędznych warunkach,
żywiąc się foczym mięsemi jednym herbatnikiem dziennie.
Ludzie Scotta pisali w dziennikach,
że śniły im się ucztywymykające się spod widelców.
Tylko jeden z nichzdołał zjeść coś we śnie
i towarzyszesłusznie go za to znienawidzili.
Ale nie przyszliśmy tutajdla homarów i kimchi.
Mamy dużą ochotę udać sięw głąb Płaskowyżu Polarnego.
Wiedzieliśmy, że lądowa ekspedycja
opuściła stację trzy tygodnie wcześniej
i zbliżała się do terenów polowańna meteoryty na niebieskim lodzie.
Najpierw jednak helikoptermusi wznieść się dwa tysiące metrów.
Lecimy od stacji na wybrzeżuna lodowy płaskowyż,
przelatując nad kaskadamilodu lodowcowego.
Wyobraźcie sobiepokonywanie tego na piechotę.
Każdy z tych rozrzuconych głazów
jest większy od apartamentowca,
a cała masa nieustannie płynie ku morzu.
W końcu docieramy na Płaskowyż.
Nieliczne góry wystają z loduniczym wyspy.
Mieliśmy wrażenie,że wkraczamy do pozaziemskiego świata.
Tutaj zaczyna się ogromna samotność
rozległego kontynentu pokrytego lodemo grubości dwóch do czterech kilometrów.
Dzięki danym GPSznaliśmy położenie konwoju.
Czekali na nas.
Nie mogliśmy doczekać się spotkaniaz Jongiem Ik Lee,
kierownikiem ekspedycji.
To on zaprosił nas na Antarktykę.
Mieliśmy wrażenie,że spotykamy przyjaciela.
KOREAŃSKI POLARNY INSTYTUT BADAWCZY
- Nie sądziłem, że dotrzecie.- Tak.
Też nie sądziłem, że dotrzemy.
Moje marzenie…
Widzieliśmy nagranie,które zrobił niedaleko stąd parę lat temu.
Znalazł duży meteoryt
i chwycił nas za serce,gdy zobaczyliśmy jego radość z odkrycia.
To nauka w najlepszym wydaniu.
UDOSTĘPNIONE DZIĘKI UPRZEJMOŚCIKOREAŃSKIEGO INSTYTUTU POLARNEGO
Dobrze. Połóż go.
W tym emocjonującym momenciespodobało mi się jeszcze coś innego.
Coś, na co nigdy nie pozwoliłabygłupia doktryna szkół filmowych.
Popatrzcie na tło. Ktoś się pojawia.
Bez żadnej widocznej motywacji,ze złym wyczuciem czasu,
z wypiętą pupą.
Wracamy do teraźniejszości.
Dołączyła do nas żona Jonga Ik, Mi Jung.
Sama jest sławną geolożką polarną.
Mąż i żona znów razem.
Kilka minut po przybyciuznaleźliśmy nasz pierwszy meteoryt.
Czysty, biały lód, niepokryty śniegiem
to idealny teren, żeby je wypatrzyć.
Gigantyczna masa loduprzesuwa się powoli niczym taśmociąg,
odsłaniając kamienie,które mogły spaść setki tysięcy lat temu.
Większość meteorytówjest zabierana aż do oceanu.
Tam, gdzie lodowiec wypiętrza sięprzez góry znajdujące się na dole,
lód wyparowuje,zostawiając swój ładunek na powierzchni.
Każdy kamień tutaj to meteoryt.
Popatrzcie na mężczyznę po prawej.Znalazł coś.
Tym szczęśliwcem okazał się Clive.
Może to wyglądać na zaaranżowane,ale to naprawdę on.
To jest to! Twoja próbka!
Gratuluję.
Duży. Największy z dzisiejszych.
Znalazłem jeden tam. Mały.
A kiedy miałem…
Okazało się także,
że był to największy meteorytw tym sezonie,
i według wstępnej oceny,niezwykle rzadki okaz.
Wznowiliśmy poszukiwania,ale jedna myśl nie dawała nam spokoju.
Noc zapadnie dopiero za pięć miesięcy
i moglibyśmy iść pięć tysięcy kilometrów,nie spotykając żywej duszy.
To krańcowe doświadczenie przestrzenidla pieszego.
Znaliśmy jednak miejsce,gdzie mogą dotrzeć nasze dusze, nie stopy.
Miejsce, w którym można wykroczyćpoza ludzką egzystencję.
Nasza ostatnia podróż zawiodła nasna odosobnioną wyspę
w archipelagu w Cieśninie Torresa.
Te wyspy znajdują sięmiędzy Australią i Nową Gwineą.
Ta malutka wysepka nazywa się Mer.Ma czterystu mieszkańców.
Słyszeliśmy o plemiennych wierzeniach,w których spadające gwiazdy
niosą dusze umarłychku nowemu życiu w innym miejscu.
Doug Passi, członek starszyzny plemienia…
FALEN „DOUG” PASSI
…znał historie o duszach,które wyruszały w zaświaty na meteorze.
Jedna z członkiń mojej rodzinyzostała wysłana przez ducha na maierze.
- „Maier” to meteor?- Spadająca gwiazda.
Naprawdę była na maierze,
przypalona ogniem.
Tak słyszałem.
Podobno naprawdę tak było.
Ta starsza kobieta, Gizou Simbolo…
- Żyła czy była duchem?- Żyła.
Kiedy ktoś z rodziny ma umrzeć,
maier może powiedzieć nam,
że zginie za parę dni lub…
lub że…
uda się w inne miejsce.
Spadająca gwiazda. Maier.Czasem czerwona, czasem błękitna.
Wydaje się, że tutaj śmierć
jest nie tyle zdarzeniem,co początkiem podróży.
Początkiem podróży ku nowemu życiu. Tak.
Przybywają w różnych postaciach.Jako ptaki, psy lub ludzie.
Albo cień, który porusza się po ścianie.
Albo dryfująca belka.
Belka dryfująca po oceanie.
Ponieważ mieliśmy kamerę,
tubylcy odtworzyliniemal zapomniany taniec,
którego nie tańczono tutaj od pół wieku.
Członek starszyzny, Alo Tapim,nauczył młodszych mężczyzn choreografii.
Taniec opowiada o maierze.
Maier to gwiazda, kometa.
Jest wyjątkowa.
Tylko przy rzadkich okazjach ta gwiazdaukazuje się ludowi Meriam.
Meriam obserwują tę gwiazdę,
kiedy bliska im osobaodchodzi z tego życia do następnego.
Przejście dokonuje się poprzez tę gwiazdę.
Tancerze trzymają nair, pochodnie.
Nazywamy je nair.
Niosą je.
Pokazują, gdzie gwiazda,
spadająca gwiazda, zostawia swój żar.
Pokazują to płonące patyki, które niosą.
Kiedy dwa patyki się zderzą…
Kiedy zderzą się ze sobą,
iskry z obu patyków…
I to jest uchwycone.
To pokazuje, opisuje tę gwiazdę.
Tak. Taka jest nasza opowieść.
Napisy: Marzena Falkowska